رابطه رژیم صهیونیستی و ترکیه به ۲۸ مارس ۱۹۴۹ باز می گردد. ترکیه نخستین کشور مسلمانی بود که این رژیم را به رسمیت شناخت. از آن پس بود که رژیم صهیونیستی مهم ترین حامی تسلیحاتی و نظامی ارتش ترکیه گردید و همکاری استراتژیک و دیپلماتیک بین دو کشور در سطحی عالی برقرار شد. این رابطه تا چندی پیش که رجب طیب اردوغان تهاجم اسرائیل به غزه (۲۰۰۸-۲۰۰۹) به شدت محکوم کرد پابرجا بود اما انتقاد وی موجبات تیرگی روابط را فراهم آورد. این روابط اما در چند سال گذشته دوباره بهبود یافته است.

 

پیشینه رابطه یهود و ترکان عثمانی

در زمان حکومت ترک ها بر منطقه خزران در قرن نهم میلادی (مناطقی بین شمال غربی دریای خزرو شمال کوه های قفقاز تا جنوب ولگا) این منطقه، بهشتی برای یهودیان سراسر دنیا بود. روس ها آشکارا در تلاش بودند که این منطقه را به تصرف خود در آورند و پس از چندین بار تلاش، شاهزاده «سیت اسلاو اول»، توانست استحکامات نظامی خزر را به سال ۹۶۵ میلادی به تصرف در آورد. دو سال بعد آیتیل به تصرف آنها در آمد و این جنگ منطقه بالکان را نیز در بر گرفت.

اما مهم ترین زمان رابطه ترکان عثمانی و یهودیان به سال ۱۴۹۲ بازمی گردد؛ زمانی که بیش از ۱۵۰ هزار نفر از یهودیان اسپانیایی به دلیل تفتیش عقاید در این کشور، به امپراطوری عثمانی گریختند. در آن زمان جمعیت قسطنطنیه به دلیل جنگ های صلیبی و خطر محاصره دائمی، کمتر از هفتاد هزار نفر بود و به همین دلیل عثمانیان، قرن چهاردهم را قرن مرگ سیاه می نامیدند. این حادثه تاریخی دلیل مهمی برای شکل گیری مجدد جمعیتی در این شهر بود. در نتیجه، یهودیان مهاجر در شهر قسطنطنیه در قسمت «تسالونیکی» (Tessaloniki)اقامت گزیدند که بعدها این منطقه لقب «مادر اسرائیل» به خود گرفت و بی گمان علت این نامگذاری جمعیت اکثریت یهودیان در این منطقه بود.

 

جمهوری ترکیه و رژیم صهیونیستی

پس از سقوط حکومت عثمانی و تشکیل دولت جمهوری ترکیه، این کشور در سال های ۱۹۳۰، ۱۹۴۰ پلی برای انتقال یهودیان اروپایی بود که به خاطر آزار و شکنجه نازی ها به این منطقه گریخته بودند. اما پس از تشکیل رژیم، روابط میان این دو کشور شکل تازه ای به خود گرفت.

رژیم صهیونیستی و ترکیه به دلیل نزدیکی جغرافیایی روابط خوب تجاری برقرار کردند که این امر موجب افزایش دوستی و پیوند بین آن دو شد. تجارت این دو بر مبنای توافق مناطق آزاد تجاری در سال ۱۹۹۷ شکل گرفت که به آنها اجازه گردش آزاد تجاری را می داد. در سال ۲۰۰۷ ارزش تجاری این دو به رکورد جدید تقریبی سه میلیارد دلار رسید. در همین سال، کشور ترکیه هشتمین شریک بزرگ تجاری رژیم صهیونیستی شناخته شد. در نه ماهه نخست سال ۲۰۰۸ تجارت بین این دو نسبت به سال ۲۰۰۷، ۳۰ درصد افزایش نشان می داد. طرح خط لوله بزرگ برای انتقال آب، برق، گاز و نفت از ترکیه به اسرائیل به امضای طرفین رسید.

اما روابط نظامی و اطلاعاتی ترکیه و اسرائیل نیز وارد مرحله جدیدی شد و همکاری امنیتی آنها در خصوص ارامنه وکردهای مخالف دولت ترکیه افزایش یافت. اسرائیل به طور مرتب مرکز آموزش نظامی سازمان نظامی ارمنی (ASALA) را مورد حمله قرار داد که به کشته شدن رهبر آنان منجر شد. این دو مانورهای مشترک نظامی برگزار کردند. همچنین مذاکراتی برای فروش موشک های اُفق (Ofeq) و سیستم های دفاع موشک هوایی به ترکیهصورت گرفت که با حمایت آمریکا همراه بود. سیستم هایی که موجب ارتقا کلی ظرفیت های امنیتی و نظامیترکیه می شد.

اما موضع ترکیه به عنوان یک کشور اسلامی در قبال درگیری های عرب ها و اسرائیل در زمان های مختلف، متفاوت بود. پس از جنگ ۱۹۶۷ اسرائیل با عرب ها، ترکیه در اعلام محکومیت اعمال اسرائیل به کشورهای عربی پیوست. در همان زمان از اسرائیل خواست که از مناطق اشغالی عقب نشینی کند، اما در عین حال هیچ گاهاسرائیل را یک رژیم مهاجم قلمداد نکرد. پس از دسامبر۱۹۸۷ و افزایش سرکوب فلسطینیان، ترکیه این عملاسرائیلی ها را محکوم و از حاکمیت فلسطینی ها بر سرنوشت خود حمایت کرد و در سال ۲۰۰۴ ترکیه ترور شیخ احمد یاسین از سوی اسرائیل را «عمل تروریستی» خواند و آن را محکوم کرد. همچنین پس از سیاست های خصمانه اسرائیل در نوار غزه، این کشور را حامی تروریسم نامید.

البته مقامات دو رژیم در برهه های مختلف زمانی دیدارهایی با هم داشته اند. در دیدار سه روزه شیمون پرز رئیس جمهور رژیم صهیونیستی از آنکارا در نوامبر سال ۲۰۰۷، برای اولین بار به همراه عبدالله گل رئیس جمهور ترکیه در یک پارلمان اسلامی به سخنرانی پرداخت. پرز و گل در این ملاقات در خصوص نوع عملکرد برنامه هسته ای ایران اختلاف نظر داشتند. پرز بر این باور بود که غنی سازی اورانیوم در ایران برای نیروگاه اتمی است. البته عبدالله گل در این دیدار قول داد که برای آزادی سه سرباز اسرائیلی به گروگان گرفته شده تلاش خود را به کار ببرد. ناگفته نماند که هفته ها پیش از کنفرانس به اصطلاح صلح خاورمیانه ای آناپلیس در مریلند در سال ۲۰۰۷، شیمون پرز ومحمود عباس در ترکیه مصوباتی را برای اختلافات بین دو کشور به تصویب رساندند. پرز در این دیدار گفته بود:ترکیه بازیگر مهمی در خاورمیانه در رابطه با آمریکا، سوریه و فلسطینیان و به ویژه ماست.

اما روابط حزب «عدالت و توسعه» و اسرائیل به گونه ای دیگر رقم خورد. به رغم روابط سرد این دو کشور پس از به قدرت رسیدن حزب عدالت و توسعه در ترکیه، وزیر امور خارجه رژیم صهیونیستی در اوایل سال ۲۰۰۶ روابط با ترکیهرا «عالی» توصیف کرد. اما همان سال پس از دیدار خالد مشعل رهبر تازه منتخب فلسطینیان از ترکیه، این اظهارات تغییر کرد. دیپلمات های اسرائیلی این دیدار را با دیدار مقامات رسمی اسرائیل با عبدالله اوجالان (رهبر کردهای پ ک ک) مقایسه کردند که این امر خشم مقامات ترکیه را در بر داشت و ترکیه این اظهارات را «غیر مسئولانه ونادرست» خواند. پس از این دیدار، روابط اسرائیل و ترکیه رو به سردی نهاد. البته برخی این سردی روابط را نمایش دولت ترکیه به مردم مسلمان جهان اسلام می دانستند به این دلیل که ترکیه به عنوان یک کشور مهم اسلامی در بسیاری از موضوعات مهم مانند درگیری های اسرائیل – فلسطین و بحران های لبنان موضعی بی طرف داشته است.

چند روز قبل از اولین تهاجم اسرائیل به غزه در ۲۷ دسامبر ۲۰۰۸، ملاقاتی میان رجب طیب اردوغان و همتای وی ایهود اولمرت برگزار شد. ملاقاتی که به بررسی پیشرفت مذاکرات محرمانه گذشته اسرائیل و سوریه می پرداخت که در این میان ترکیه نقش میانجی را بین سوریه و اسرائیل ایفا می کرد .

اما عملیات نظامی اسرائیل در غزه و خبر افزایش تلفات عمومی که با تصاویر غم انگیزی از مظلومیت زنان و کودکان فلسطینی همراه بود با واکنش تندی از سوی ترک ها مواجه شد و این درگیری منجر به وخامت روابط بین این دوشد. رجب طیب اردوغان در واکنش شدید سیاسی نسبت به این عمل اعلام انزجار و آن را به شدت محکوم کرد. هر چند ملاقات اردوغان با ایهود اولمرت به یک مسئله مشاجره آمیز تبدیل شد. رهبران مخالف در ترکیه نخست وزیر این کشور را محکوم کردند که معامله محرمانه ای بین اردوغان و اولمرت برای تهاجم اخیر اسرائیل وجود داشته است؛ اتهامی که به سرعت و به دنبال اظهارات سفیر رژیم اسرائیل در آنکارا تکذیب شد. این سفیر اظهار کرده بود که در ملاقات مقامات دو رژیم، چه بسا اولمرت به اردوغان در خصوص امکان عملیات نظامی علیه حماس اشاره ای کرده باشد. تایید این خبر بسیار سخت بود و در واقع این ذهنیت پیش آمد که ممکن است اشتباهی در ترجمه صورت گرفته و چیزی در ترجمه حذف و یا اضافه گردیده است . در هر حال اردوغان به طور شدید و طعنه آمیزی کشتن رهبران حماس از سوی اسرائیلی را سخت مورد انتقاد قرار داد و از این رو باور موافقت وی با هر گونه عملیات نظامی علیه فلسطینیان سخت به نظر می رسد.

در درگیری های اسرائیل و غزه در سال ۲۰۰۸ -۲۰۰۹ که طی آن هزار و سیصد فلسطینی به شهادت رسیدند، رجب طیب اردوغان از اسرائیل خواست که این جنگ را متوقف و از همه عملیات های نظامی اش عقب نشینی کند. وی عمل اسرائیل را «جنایت علیه بشریت» نامید و اسرائیل را با کلمات تند مورد خطاب قرار داد و گفت این عملیات باعث افزایش تنش بین کشورهای مسلمان خواهد شد. وی به دیپلماسی فعال منطقه ای و مذاکره با سران کشورهای عربی از جمله مصر، سوریه، اردن و عربستان سعودی پرداخت. مردم ترکیه در واکنش به این درگیری که باعث از میان رفتن روابط اسرائیل با ترکیه شد تظاهرات گسترده ای علیه اسرائیل در شهرهای مختلف به راه انداختند که بیشترین آن در شهر استانبول با دویست هزار نفر تظاهر کننده بود. هفته ها پس از آتش بس، روابط بین این دورژیم به طور روز افزونی رو به وخامت گرایید. در نشست جهانی اقتصاد در داووس (۲۹ ژانویه ۲۰۰۹) رجب طیب اردوغان این کنفرانس را به نشانه اعتراض ترک کرد. در این مذاکرات وقتی به موضوع سیاست در خصوص جنگ غزه کشیده شد اردوغان با شیمون پرز به مشاجره برخاست و به شدت از اسرائیل انتقاد کرد و گفت: شما مردم را کشته اید. وی همچنین به اختصاص زمان زیادتری برای صحبت های پرز (۲۵ دقیقه) در مقایسه با خود (۱۲ تا ۱۵ دقیقه بود) اعتراض کرد.

چه بسا دو دلیل دیگر برای دولت آنکارا وجود داشته تا تلاش کند نقش پیشرو را برای پایان دادن جنگ ایفا کند.

۱٫ ترکیه جایگاه شورای امینت سازمان ملل را (اول ژانویه ۲۰۰۹) را برای دو سال از آن خود کرده است. بنابر این دولت آنکارا مسئولیت افزون تری برای کار با پنج عضو دائم و نُه عضو غیر دائم شورای امنیت برای بازگشت صلح وامنیت به این کشور را دارد.

۲٫ ترکیه تنها کشوری است که روابط نزدیک با تمام طرف های درگیر را دارد. در واقع این نزدیکی بخصوص در زمان بحران حیاتی است که میانجیگری امتیازی برای ترکیه باشد. بنابراین احمد دوات اوغلو مشاور ارشد سیاست خارجی اردوغان که گفته می شود مسئولیت دیدار غیر منتظره با خالد مشعل رهبر در تبعید حماس در فوریه ۲۰۰۶ داشته است مجددا برای یافتن راه های پایان دادن جنگ به منطقه عازم شد. به نظر می رسد پس از اینکهاسرائیل به طور یکجانبه اعلام کرد که عملیات نظامی را (۱۷ ژانویه ۲۰۰۹) به اتمام رسانده دعوت اوغلو نقشی مهمی را در راضی کردن حماس برای پایان دادن به حملات راکتی به مقر صهیونیست ها در شمال و شرق غزه داشته است.

منابع:

۱٫ BBC NEWS

۲٫ www.washingtoninstitue.com

۳٫ The Jerusalampost 2007,11,12.

۴٫ The Israel Government Official website

۵٫ Hurriet News

۶٫ Aljazeera English inside story Gaza story sours Israel _ Turkey relations

عدالت عابدینی