شاید هیچ ملتی با تمدن چندین هزارساله همانند ایرانیان را پیدا نکنید که امروز به اندازه قدمت فرهنگ و تمدن خود از کتاب و کتابخوانی بیزار باشند. این را می توان از کودکانی فهمید که ١٢ سال از عمر خود را در مدارس سپری می‌کنند، اما هر روز و در طول سال تحصیلی چند کتاب را زیر بغل می‌زنند و روانه مدرسه می‌شوند و در پایان سال هم که می‌شود با تنفر، پس از آخرین امتحان، کتاب‌ها را به گوشه‌ای پرت می‌کنند. آنهایی هم که دل پری دارند جشن کتاب سوزان  می‌گیرند. در این میان اما معدود دانش‌آموزانی نیز هستند که کتاب‌های خود را مرتب و تمیز و جلد کرده یادگاری نگه می‌دارند.

این حجم و عمق تنفر از کتاب به روشنی خود را در سرانه مطالعه جامعه ما نشان می‌دهد؛ سرانه‌ای که از میانگین جهانی آن فاصله شرم‌آوری دارد. تیراژ پایین کتاب و بازار کم‌رونق آن که داد نویسنده‌ها و ناشران را درآورده ریشه در این درد تاسف‌بار دارد. اینکه مشکلات جامعه ما در ابعاد مختلف ریشه فرهنگی دارد جای تردیدی ندارد و اینکه مهم‌ترین ابزار فرهنگ‌سازی کتاب است امری است بدیهی اما اینکه چرا چاره‌ای برای آن اندیشیده نمی‌شود پرسشی است که پاسخ آن را باید مسوولان بدهند.

در پایان اولین ماه از فصل خزان شاهد آغاز بهار کتاب در تبریز هستیم. نمایشگاهی که قطعاً مختص تبریز نبوده و از شهرهای کوچک و بزرگ منطقه برای استشمام عطر «بهار کتاب» به تبریز خواهند آمد. اما در این مجال کوتاه و در کنار استفاده از زیبایی های بهار کتاب تبریز، باید ریشه یابی شود که ما ایرانیان به عنوان صاحبان تاریخ و تمدن چندین هزار ساله که شعار «هنر نزد ایرانیان است و بس» همیشه لقلقه ی صحبت هایمان در تعامل با جهان بین الملل است، چرا وضعیت این چنین اسف بار در حوزه کتاب و کتابخوانی داریم؟! و این که آموزش و پرورش ما به عنوان نهادی که نیمی جامعه از را در زیر چتر خود گرد آورده، در این خصوص چه کرده و چه می توانست بکند که تاکنون در این باره کوتاهی شده و مهم تر از آن چه باید بکند؟

 

چرا ترویج کتابخوانی اهمیت دارد؟

دوران، دوران جهانی شدن و انفجار اطلاعات است. کودکان و نوجوانان با حجم عظیمی از اطلاعات که به شکل غیر‌فعال دریافت می‌کنند، روبه‌رو هستند. برای کودک امروزی فضا و امکانات کافی برای استقلال فکری وجود ندارد، امکان آشنایی حسی با طبیعت یا نیست یا کم است، بازی‌ها بیشتر آماده‌اند و کودک مانند گذشته هنگام بازی، نظم‌پذیری، سازمان‌دهی، اداره کردن و اداره شدن از سوی دیگران و مهارت تصمیم‌گیری را نمی‌آموزد.  بنابراین به دنبال دست یابی به گونه‌ای استقلال درونی است. کودک امروزی خیلی زود دنیای کودکی را ترک می‌کند، پرده از رازها برایش کنار می‌رود و احساس دانستن همه‌چیز، تمام احساس شگفتی و کنجکاوی‌ای که او را به سوی علم و خلاقیت راهنمایی کند، راه را برای پیشرفت‌های بیشترش می‌بندد.

این بی‌تفاوتی ناشی از دانستن همه‌چیز برای زندگی او زیانبار است. تلاش خانواده‌ها، مربیان و آموزگاران، از مهد کودک تا دبیرستان، در انباشت اطلاعات علمی در ذهن کودکان و نوجوانان از یک‌سو و نقش کامپیوتر و دنیای مجازی از سوی دیگر ارتباط کودکان و نوجوانان را با دنیای واقعی به ویژه جامعه انسانی محدود کرده است.
آنها که به وضعیت زندگی و نیازهای کودک و نوجوان امروزی آگاهی دارند، می‌دانند که کتاب امن‌ترین پناهگاه کودک و نوجوان است. اهمیت کتاب وقتی روشن‌تر می‌شود که بدانیم اگر عشق به مطالعه از کودکی در انسان پدید نیاید و مطالعه به یک نیاز معنوی در زندگی او تبدیل نشود، ذهن او در جوانی تهی خواهد بود و آن وقت است که سادگی و بی‌تجربگی جوانی راه را برای نفوذ بدی‌ها باز می‌کند و گوشه‌های زشت طبیعت انسان آشکار می‌شود.
سعادت فرد و جامعه در گروی احساس مسوولیت نسبت به نسل آینده است. پدر و مادرها و آموزگارانی که درک درستی از وظایف خود برای بنای زندگی آینده کودکان دارند، ایجاد عادت به مطالعه و انگیزه خواندن را راهی غیر‌مستقیم برای پاسخ به نیازهای روحی و پر کردن خلأ موجود در زندگی کودک امروزی می‌دانند و از این راه به پرورش نسل آینده می‌پردازند.

 

شروع کتابخوانی از خانواده و تقویت آن در مدارس

ترویج کتابخوانی میان کودکان و نوجوانان به معنای تلاش برای علاقه‌مند کردن آنها به مطالعه و ایجاد عادت به مطالعه به عنوان یک برنامه روزانه است. توسعه و ترویج کتابخوانی در دهه‌های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ (١٣۶٠-١٣۵٠) مورد توجه یونسکو قرار گرفت و اکنون از موضوع‌ها و دغدغه‌های بزرگ کشور‌های در حال توسعه است. پژوهش‌های یونسکو جایگاه مهم کتابخوانی و اهمیت آن را برای توسعه اقتصادی کشورها روشن ساخته است.

ترویج کتابخوانی موضوعی چند وجهی است و شامل سطح خرد و کلان است. اگر از سطح کلان به آن نگاه کنیم، راهبردی ملی و نیازمند توجه و برنامه‌ریزی برای حلقه‌های گوناگون کتاب و کتابخوانی است. این حلقه‌ها شامل تالیف، نشر، برپایی و تجهیز کتابخانه‌های عمومی و… است. یک سوی این حلقه، دسترسی به کتاب‌های مناسب و ارزان و سوی دیگر آن، ایجاد انگیزه برای کتابخوانی است.

اگر ازسطح خرد به کلان حرکت کنیم باید کتابخوانی را از خانواده شروع کرد ، زیرا بنیادهای عادت به مطالعه در خردسالی و نخست در خانواده شکل می‌گیرد و سپس در آموزشگاه‌ها و با همکاری مربیان. باید دانسته‌ها و تجربه‌های ایران و جهان در این زمینه در اختیار مخاطبان گذاشته شود تا باب اندیشیدن، گفت‌وگو و بیان دیدگاه‌ها درباره این مساله ملی بازشود و با برخوردار شدن کتابخوانی از اعتبار اجتماعی و بالا رفتن انگیزه‌های مطالعه، دیگر نگران نرخ بسیار اندک کتابخوانی در کشور نباشیم.

 

نقش نمایشگاه های کتاب در توسعه و تعمیق فضای کتابخوانی 

اما در کنار خانواده و نقش موثر آموزش و پرورش در توسعه و تعمیق فضای کتابخوانی در کشور، سایر نهادهای دولتی مستقر در حوزه فرهنگ و هنر هم وظایفی بر عهده دارند که شاید مهمترین این وظایف را بتوان در قالب برپایی یک نماشگاه کتاب خوب به عینه دید. اتفاقی که هر ساله در تهران به عنوان بزرگ ترین نمایشگاه کتاب کشور و در سایر شهرها از جمله تبریز شاهد برپایی آن هستیم.

حسین صفری، کارشناس نمایشگاه کتاب در گفتگویی با اشاره به اینکه عوامل و اقدامات زیادی موجب توسعه و گسترش فضای کتابخوانی در جامعه می شود، افزود: خانواده، آموزش و پرورش، احداث کتابخانه در نقاط مختلف، تقویت نمایشگاه های بین المللی و استانی کتاب، برپایی ایستگاه های مطالعه و توجه و کیفیت و تنوع چاپ کتاب ها همگی از مواردی است که در افزایش سرانه مطالعه مثمرثمر است.

وی گفت: با عنایت به عوامل مختلف جهت تعمیق و گسترش کتابخوانی موضوع برگزاری نمایشگاه های کتاب به عنوان بستری برای ایجاد انگیزه و همچنین شوق مطالعه با توجه به مخاطب میلیونی آن بسیار حائز اهمیت است.

صفری با استناد به سایت موسسه نمایشگاه های فرهنگی ایران که مجری برگزاری نمایشگاههای کتاب استانی و بین المللی است، میزان سالانه بازدید از نمایشگاه های استانی را بیش از هفت میلیون نفر اعلام کرد  و ادامه داد: این تعداد مخاطب ظرفیت بسیار خوبی برای برنامه ریزی منسجم را داراست و می طلبد با بهره مندی از این فضا نسبت به تعمیق و گسترش کتابخوانی گام های جدی در جامعه برداشته شود.

صفری یادآور شد: البته در سال های اخیر توجه به موضوع نمایش و معرفی کتاب همواره دغدغه مسولان نمایشگاه کتاب استانی و بین المللی بوده است اما واقعیت این است که جنبه اقتصادی نمایشگاه های کتاب برای ناشران و نشر کشور بسیار مهم و  تاثیرگذار است از این رو برنامه ریزی می بایست برای هر دو موضوع نمایش و فروش کتاب صورت گیرد.

این کارشناس نمایشگاه کتاب خاطرنشان کرد: رهبر معظم انقلاب اسلامی در بازدید از بیست و پنجمین نمایشگاه بین المللی کتاب تهران با اشاره به استقبال بسیار خوب مردم از نمایشگاه کتاب تاکید کردند که باید با یک برنامه ریزی دقیق و تعیین اهداف مرحله ای، در هر سال همگام با برگزاری نمایشگاه کتاب و افزایش جمعیت بازدید کننده در فضای کتابخوانی کشور نیز پیشرفت چشمگیری به وجود آید.

 

نمایشگاه کتاب تبریز در ایستگاه شانزدهم

امروز شانزدهمین نمایشگاه بین المللی کتاب تبریز آغاز به کار می کند؛ نمایشگاهی که تا همین چند هفته قبل برپایی یا عدم برپایی آن به دلیل مشکلات مالی در پرده ای از ابهام بود. اما با تلاش اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی امسال هم تبریز در پایان اولین ماه از فصل خزان خود شاهد آغاز بهار کتاب خواهد بود.

مدیر کل فرهنگ و ارشاد اسلامی آذربایجان شرقی با بیان اینکه برپایی این نمایشگاه به مطالبه مردمی، موسسه های آموزشی و مراکز دانشگاهی تبدیل شده است، گفت: امسال ٢۵ هزار متر مربع فضای سرپوشیده در اختیار ناشران قرار گرفته و توزیع بن کتاب از طریق اینترنت آغاز شده است.

محمدپور افزود: با توجه به میزان فروش نمایشگاه بین المللی کتاب تبریز این نمایشگاه برای ناشران توجیه اقتصادی دارد و بعد از نمایشگاه تهران دومین نمایشگاه کشور محسوب می شود.

مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی آذربایجان شرقی با اشاره به افزایش تعداد ناشران داخلی و خارجی شرکت کننده در این نمایشگاه اظهار داشت: در سال گذشته از پانزدهمین نمایشگاه بین المللی کتاب تبریز حدود ٨٠٠ هزار نفر بازدید کردند و میزان فروش آن حدود ۶۵ میلیارد ریال بود.

محمدپور ادامه داد: با توجه به تفاهم نامه وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و استانداری آذربایجان شرقی قرار بود ۵٠ درصد هزینه نمایشگاه را استان پرداخت کند که تاکنون ۵ میلیارد ریال و کمتر از نیمی از آن تامین شده است با این حال تلاش می شود از محل صرفه جویی و سایر منابع، کسری رقم برگزاری نمایشگاه تامین شود.

گفتنی است که نمایشگاه بیم المللی تبریز تا چهارم آبان در محل نمایشگاه های دائمی تبریز پذیرای دوستداران کتاب خواهد بود.

گزارش از: شیوا صفری