خبر صبح: در ارتباط با ماهیت ازدواج، باید گفت که ازدواج به لحاظ حقوقی عقد است، یعنی یک عمل حقوقی دوطرفه که برای طرفین عقد تعهداتی را ایجاد می‌کند. عقدی است غیرمالی که آثار مالی مثل نفقه و مهریه هم دارد و عقدی است رضایی و رعایت شرایط صحت عقد و رضایت طرفین کافی است و بر خلاف برخی نظام‌های حقوقی دیگر، تشریفاتی نیست و صحت آن به تشریفات خاصی نیاز ندارد، ولی بر خلاف سایر عقود و قراردادها شرایط و آثار آن را قانون‌گذار به‌طور امری به زوجین تحمیل می‌کند و اصطلاحا امری است. مثلا مرد و زن نمی‌توانند توافق کنند که مرد نفقه‌ زن را پرداخت نکند یا زوجین از همدیگر ارث نبرند یا در مواردی که قانون‌گذار ازدواج افراد را ممنوع کرده‌است، مثل ازدواج با محارم، این الزام قانونی با توافق تغییرپذیر نیست. بنابراین آثار عقد تابع اراده طرفین نیست و چنانچه خلاف آن توافق کنند، این توافق معتبر نیست. البته ثبت ازدواج دائم به موجب ماده ٢٠ قانون، حمایت از خانواده الزامی است.

نامزدی و قانون

نامزدی قراردادی است بین دو نفر برای ازدواج در آینده. درباره ماهیت قرارداد نامزدی باید گفت که قرارداد و توافق نامزدی جایز است؛ یعنی برای هیچ‌یک از طرفین الزام‌آور نیست و هریک از طرفین می‌تواند به هم بزند. به همین دلیل، در صورتی که وجه التزامی هم برای آن گذاشته شود، وجه التزام بی‌اعتبار است و نمی‌توان کسی را به ازدواج با شخص خاصی اجبار کرد. مطابق ماده ١٠٣۵ قانون مدنی، نامزدی ایجاد علقه زوجیت نمی‌کند؛ یعنی آثار ازدواج را ندارد.

شرط درستی قرارداد نامزدی: نامزدی یک قرارداد است و شرایط اساسی صحت یک قرارداد باید وجود داشته باشد. علاوه بر آن، زن و مردی می‌توانند طرفین قرارداد نامزدی باشند که ممنوعیتی برای ازدواجشان باهم وجود نداشته باشد.

مطالبه خسارت به‌هم زدن نامزدی: در صورتی که یکی از طرفین نامزدی را به هم بزند، طرف مقابل حق مطالبه خسارت دارد یا خیر؟

پاسخ: قبلا در ماده ١٠٣۶ قانون مدنی پیش‌بینی‌شده بود چنانچه یکی از طرفین نامزدی را بدون دلیل موجهی به هم بزند، طرف دیگر و اشخاص ثالثی که به خاطر ازدواج منظور متحمل مخارجی شده بودند می‌توانستند ‌ مطالبه خسارت کنند. با توجه به حذف این ماده، اکثر حقوق‌دانان معتقدند به‌ صرف به هم زدن قرارداد نامزدی، هیچ‌یک از طرفین حق مطالبه خسارت ندارند ولی در صورتی که طرف برهم‌زننده‌ نامزدی مرتکب تقصیر شده باشد، بر اساس قواعد عمومی مسئولیت مدنی، اصل ممنوعیت سوءاستفاده از حق و قاعده‌ غرور طرف مقابل و همه‌ کسانی که از این بابت متضرر شده‌اند می‌توانند مطالبه‌ خسارت کنند.

خسارات قابل مطالبه: خسارات قابل مطالبه به دو بخش تقسیم می‌شود:

الف- خسارات مادی: شامل خسارات متعارفی است که به فرد وارد شده است مثل هزینه‌ برگزاری جشن و… ولی اگر شخص مخارج نامتعارفی کرده باشد، این مخارج قابل مطالبه نیست.

ب- خسارات معنوی: خسارت معنوی یعنی خساراتی که به عواطف، احساسات و حیثیت فرد وارد شده است. این خسارات نیز به استناد ماده یکِ قانون مسئولیت مدنی و اصول ۴٠ و ١٧١ قانون اساسی، قابل مطالبه است.

استرداد هدایا: مطابق ماده ١٠٣٧ قانون مدنی هر یک از نامزدها می‌تواند در صورت به هم خوردن نامزدی، هدایایی را که به‌طرف دیگر یا ابوین وی برای وصلت منظور داده است مطالبه کند.

چه هدایایی قابل مطالبه است؟

پاسخ: ١- عین هدایا، اگر موجود باشد. ٢- قیمت هدایایی که معمولا نگه داشته می‌شود؛ یعنی کالاهایی که معمولا مصرف نمی‌شود اگر موجود هم نباشد، قیمت آن قابل مطالبه است ولی کالاهای مصرف شدنی مثل خوراکی‌ها قیمت آن قابل مطالبه نیست. ٣ – قیمت هدایایی که بدون تقصیر طرف تلف شده است قابل مطالبه نیست ولی اگر به علت تقصیر طرف هدایا تلف شده باشد، قیمت آن قابل مطالبه است. ۴- اگر نامزدی به علت فوت به هم بخورد، فقط اگر عین اموال موجود باشد، قابل‌استرداد است ولی اگر عین موجود نباشد، قیمت آن قابل مطالبه نیست.

سید مجتبی مدنی بجستانی؛ حقوق‌دان و مدرس دانشگاه