خبر صبح/ اکبر ربانی: آذربایجان خطه ی مردمانی است که دستهایشان بر تار و پود زندگی نقش ماندگار حک می کند. آذربایجان سرزمین هنر و هنرمندپروری است که در طول تاریخ پرفراز و نشیب خود هنرمندان و هنرسازان بسیاری را در دامان پربرکت خود پروریده و تقدیم ایران زمین کرده است.

این منطقه به دلیل شرایط اقلیمی و ویژگی های تاریخی، سرزمین هنرهای سنتی و صنایع دستی بوده به طوری که هنر و صنایع دستی رفته رفته به بخشی تفکیک ناپذیر از زنگی آنها تبدیل شده است؛ به طوری که ردپای انواع گوناگون این هنرها در بخش های مختلف و روزمره آنقدر دیده می شود که نبودش قابل باور نیست!

 

داشته هایی که یکی یکی در حال نابودی است

آوازه کاشی کاران و معرق سازان تبریز آنچنان است که تبریز و آذربایجان را با مسجد کبود و کاشی معرق‌های بی نظیر و فرش گونه اش می شناسند؛ ولی امروز چنان رکودی گریبان این صنعت-هنر را گرفته است که اثر درخوری برای معرفی میراث کاشی کاری شهر تبریز برای آیندگان در بساط نداریم!!

در نقره که روزی تبریز قطب تولید بود و تا ۲۰ سال پیش حدود ۲۵ کارگاه نقره سازی با یکصد نفر هنرمند نقره کار در تبریز فعالیت داشتند، نیز به واسطه ی قاچاق بی رویه و عدم حمایت از کارگاه های کوچک، این هنر بی نظیر دستی در حال نابودی است و صاحبان این هنر به مشاغل دیگری روی آورده اند!!

صنعت چرم آذربایجان که قریب به ۸۰ درصد نیاز کفش کشور را تولید و سالانه میلیاردها تومان پول و سرمایه جذب این استان می کند، با وجود حدود ۲۷۰ واحد بزرگ و کوچک، حدود ۶۰ واحد آن با ظرفیت ۳۰ درصد فعالیت می کنند؛ و این صنعت نیز در حال افول است!!

و فرش…. هنر ارزشمند و کم نظیری که با سر انگشتان ظریف و مشتاق هزاران بافنده کوچک و بزرگ از پود عشق بر تار اصالت گره می خورد، امروز چنان مورد کم لطفی قرار گرفته است که نه از رونق بازار داخلی خبری است و نه از صادارت آن خبرهای خوش به گوش می رسد!!

 

فرش “میراثِ رنگی” بی رنگ

اخیراً جلسه ای با موضوع فرش دستبافت آذربایجان و تلاش برای نجات آن در اتاق بازرگانی تبریز برگزار گردید. “یونس ژائله” که به تازگی بر کرسی ریاست اتاق تبریز تکیه داده است، دومین جلسه تخصصی خود بعد از انتخاب شدن به عنوان رئیس اتاق را به صنعت فرش اختصاص داد. این جلسه طبق گفته “ژائله” به دلیل اهمیت موضوع فرش که با ۲۱۵ هزار نفر شاغل سهم عمده ای در اقتصاد کشور ایفاء می کند، برگزار شد.

رئیس اتاق بازرگانی تبریز در این جلسه با اشاره به جایگاه کشورهای برتر در زمینه‌ی صادرات فرش دستباف در  سال ۲۰۱۷  اظهار داشت: ایران با میزان صادرات ۴۲۶ میلیون دلار  و سهم ۲۷٫۹ درصدی از صادرات جهانی، کشور هند با میزان صادرات ۳۸۵ میلیون دلار  و سهم ۲۵٫۲ درصدی از صادرات جهانی، پاکستان با میزان صادرات ۶۹ میلیون دلار  و سهم ۴٫۵ درصدی از صادرات جهانی، نپال با میزان صادرات ۶۷ میلیون دلار  و سهم ۴/۴ درصدی از صادرات جهانی، چین با میزان صادرات ۵۹ میلیون دلار  و سهم ۳٫۹ درصدی از صادرات جهانی و ترکیه با میزان صادرات ۴۵ میلیون دلار  و سهم ۲٫۹ درصدی از صادرات جهانی را به خود اختصاص داده است.

ژائله حجم کل صادرات فرش دستباف در جهان در سال ۲۰۱۷ را برابر با ۱ میلیارد و ۵۲۴ میلیون دلار ذکر و خاطر نشان کرد: در سال ۱۳۹۶ مقصد صادرات اصلی فرش دستباف ایران، کشور ایالات متحده آمریکا بوده است که حدود ۳۰ درصد از حجم صادرات را به خود اختصاص داده است.

وی با اشاره به مهمترین مقاصد صادراتی فرش دستباف ایران بر اساس آمار و اطلاعات ارائه شده از سوی مرکز ملی فرش ایران گفت:  ایالات متحده آمریکا با حجم صادرات به میزان ۱۲۶ میلیون دلار، آلمان با حجم صادرات به میزان ۵۸ میلیون دلار، لبنان با حجم صادرات به میزان ۳۰ میلیون دلار، انگلستان با حجم صادرات به میزان ۲۳ میلیون دلار، ژاپن با حجم صادرات به میزان ۲۳ میلیون دلار، امارات متحده عربی با حجم صادرات به میزان ۲۳ میلیون دلار، پاکستان با حجم صادرات به میزان ۲۰ میلیون دلار، آفریقای جنوبی با حجم صادرات به میزان ۱۵ میلیون دلار، ایتالیا با حجم صادرات به میزان ۱۲ میلیون دلار، استرالیا با حجم صادرات به میزان ۱۱ میلیون دلار، کانادا با حجم صادرات به میزان ۱۰ میلیون دلار می باشد.

رئیس اتاق تبریز در همین خصوص با تاکید بر این نکته که متاسفانه در سال‌های اخیر، دو بازار بزرگ فرش دستباف در دنیا، یعنی ایالات متحده آمریکا و آلمان، از آن کشور هند بوده است. یاد آور شد: هند در سال ۲۰۱۷ به میزان ۲۵۶ میلیون دلار به آمریکا و به میزان ۱۰۹ میلیون دلار به آلمان صادرات فرش دستباف داشته است که در حدود ۲ برابر ایران بوده است.

وی در مورد ظرفیت های  تولید فرش دستباف در استان آذربایجان شرقی، تعداد طراحان قالی را ۸۵  نفر، تعداد کارگاه‌های فعال با حداقل ۵ نفر بافنده را ۱۱۰۰ واحد ( حدود ۲۰۰ هزار نفر) ، تعداد کارگاه‌های پرداخت فرش را ۴۰۰ واحد، تعداد واحدهای روفه‌گری را ۴۰۰ واحد، تعداد واحدهای قالی شویی را ۹۵ واحد، تعداد واحدهای عرضه قالی را ۲۲۰۰ واحد و تعداد  افراد فعال در صنعت فرش دستباف را  حدود ۲۱۵ هزار نفر دانست که بیش از ۳۰ درصد تولید و صادرات فرش دستباف ایران، توسط استان آذربایجان شرقی انجام می‌گیرد.

انحصار واردات پشم باید مرتفع گردد

“ابازر برزگر” رئیس ریسندگان با اشاره به مشکلات واردات پشم مورد نیاز واحد های تولیدی با توجه به نوسانات ارزی در کشور، در خصوص مشکل تامین مواد اولیه فرش های دستبافت گفت: برای تامین مواد مورد نیاز فرش های ریز بافت که می بایست از کشورهای خارجی تهیه گردند با مشکل مواجه هستیم ولی در خصوص تولید فرش های درشت بافت به دلیل اینکه  مواد اولیه آن در داخل تولید می شود با مشکلی مواجه نیستیم.

 رئیس ریسندگان نوسانات قیمت ارز را در کمبود پشم مورد نیاز مهم ارزیابی کرد و یاد آور شد: با افزایش نرخ ارز از ابتدای سال ۹۷  پشم کشور به صورت عمده به خارج از کشور صادر شد که مصرف کنندگان داخلی را با مشکل مواجه کرد.

وی تعطیلی عمده واحدهای ریسندگی در سطح کشور و استان را از دیگر عوامل اساسی مشکلات موجود در این خصوص خواند و اظهار امیدواری نمود که  این واحد ها با حمایت مسئولان امر مجددا در چرخه تولید قرار گیرند.

ژائله رئیس اتاق تبریز در این خصوص پیشنهاد داد: شرکت های ریسندگی جهت حل مسائل و مشکلات خود با اتاق تبریز  ارتباط مستمر داشته باشند تا با کمک مسئولان ارشد استانی در جهت حل مسائل و مشکلات این واحد های تولیدی اقدامات لازم صورت گیرد.

وی در خصوص انحصار واردات پشم توسط کارخانجات ریسندگی گفت: فقط این واحد های تولیدی می توانند پشم مورد نیاز کشور را وارد نمایند که همین عامل سبب ایجاد برخی مشکلات در سطح کشور می شود.

باید از صادرات مواد اولیه رنگ طبیعی جلوگیری کنیم

محسن غفوریان هم از حوزه رنگرزی با تاکید بر این نکته که  روزی نفت در کشور تمام خواهد شد یادآور شد: باید از هنر صنعت فرش کشور و استان حمایت همه جانبه صورت گیرد.

وی مشکل در تهیه مواد اولیه رنگ را به علت بالا بودن قیمت از مشکلات اساسی فرش دستباف خواند و در خصوص  رنگ طبیعی  گفت: رنگ طبیعی به علت بالا بودن قیمت آن در کشور تقاضای چندانی ندارد.

ژائله در این خصوص هم پیشنهاد داد: لیست موادی که در تولید رنگ مورد نیاز است ارائه شود تا بهترین رنگ های مورد نیاز از کشورهای اروپایی تامین شود. وی در این خصوص یاد آور شد: یک شرکت آلمانی با فروش  رنگ طبیعی حدود  ۴ میلیارد یورو صادرات دارد.

رئیس اتاق تبریز یاد آور شد: باید تا حد امکان از صادرات مواد اولیه رنگ طبیعی به سایر کشور ها جلوگیری کنیم تا صادرات با ارزش افزوده بالایی داشته باشیم.

به مسائل فرش به صورت یکپارچه نگاه کنیم

استاد قره باغی از طراحان بنام کشور هم در سخنانی یادآورشد: باید به مسائل فرش به صورت یکپارچه و سیستمی نگاه کنیم و تمام اجزاء و لوازم آن را در نظر بگیریم تا بتوانیم به اهداف مورد نظر در تولید و صادرات فرش نایل گردیم.

 استاد طراحی در مورد افراد مستعد در طراحی خاطر نشان کرد: باید از همه افراد مستعد در طراحی حمایت گردد تا انتظار تولید کارهای فاخر را داشته باشیم.

وی با اشاره به یک تجربه تاریخی «گل فرنگ» سفارش فرانسوی ها افزود: این طرح توسط طراحان داخلی بومی شد و مورد پسند مشتریان خارجی قرار گرفت:

وی در خصوص ذائقه مشتری گفت: اصطلاحاً در طراحی می گویند مشتری لکنت زبان دارد؛ تولید کننده و طرح هستد که می بایست با شناخت جریان ها و بازار های جهانی  خواست بازار و مشتری را  تولید کند.

ژائله رئیس اتاق تبریز با تاکید بر این نکته که با بهره مندی از قانون کپی رایت از تولیدات معنوی  طراحان حمایت کنیم افزود: اتاق تبریز در این راه می تواند به طراحان کمک کند.

وی در این خصوص یاد آور شد: طرحی که رجستر و کد نداشته باشد مورد استفاده سایر افراد بدون پرداخت هزینه خواهد شد و در همین راستا باید از طراحان استان حمایت کنیم تا طرح های ارائه شده را در تولیدات خود به کار برند و کسی بدون اجازه نتواند از این طرح ها استفاده کند. وی حمایت از مالکیت معنوی هنرمندان و طراحان در صنعت فرش را یکی از راهکار های تقویت این صنعت خواند.

از مجتمع های قالی بافی حمایت جدی صورت گیرد

کیومرث خواجه باشی (شیوا قلم) هم با یاد آوری این موضوع که مجتمع های قالی بافی بسته شده اند و با تک بافی نمی توان به طور جدی به صادرات فکر کرد، افزود: باید از مجتمع های قالی بافی حمایت جدی صورت گیرد تا فرش های با کیفیت تولید و به بازار های جهانی عرضه گردند و با این کار بتوانیم سهم خود از بازار های جهانی را کسب نمایم .

علیپور از تولید کنندگان و صادرکنندگان فرش استان هم با اشاره به مشکلات تامین اجتماعی و بیمه در استان افزود: از دغدغه های مهم فعالان حوزه صنعت فرش استان بیمه گارگران کارگاه های تولیدی است. و با تمام تلاش هایی که انجام داده اند هنوز نتوانسته اند تمام نیروهای خود را بیمه کنند.

تولید کننده فرش دستباف یاد آور شد:  بیمه یک مزیت رقابتی است و تولید کنندگان فرش باید از آن مزیت بهره مند گردند تا بتوانند در بازارهای جهانی رقابت کنند.

کنسرسیوم در مقیاس جهانی برای صادرات فرش

عدم امکان صادرات فرش  از تبریز یکی دیگر از مشکلات تولید کنندگان فرش استان بود که در این جلسه مطرح شد و ژائله در این خصوص گفت: تولید فرش در مجتمع قالی بافی مطمئنا باعث رونق تولید و صادرات فرش خواهد شد.

وی در خصوص کنسرسیوم های صادراتی گفت: باید کنسرسیوم هایی در مقیاس های جهانی تاسیس نماییم تا بتوانیم سهم کشور  از بازارهای جهانی در حوزه فرش و سایر تولیدات کشور را  کسب نمایم.

اهمیت به تبلیغات برای کسب سهم مناسب از بازار جهانی

هوشنگ فاخر از فعالان اقتصادی استان و کشور هم با اشاره به این نکته که دو سوم تولیدات فرش کشور صادر می شود افزود: برای کسب سهم ایران از بازارهای جهانی باید به تبلیغات  اهمیت دهیم.

وی در این خصوص یادآور شد: سال ها است که از مقامات ارشد کشوری می خواهیم که سه درصد از صادرات فرش را به عنوان هزینه تبلیغاتی در نظر بگیرند چرا که با تبلیغات است که می توان در بازار های جهانی سهم کشور را کسب نمود و از فعالان این حوزه حمایت های لازم را به عمل آورد.

فعال اقتصادی در خصوص موفقیت در بازارهای جهانی خاطر نشان کرد: به منظور  حضور جدی در بازارهای داخلی و مخصوصا بازارهای خارجی باید از مشاوران زبده ای که به بازارهای جهانی آشنا هستند بهره مند گردیم.

وی از مسئولان مالیاتی کشور خواست تا با  توجه به شرایط  و واقعیت های موجود جامعه با فعالان این حوزه برخورد نموده و امکان حضور موثر و مستمر در بازارهای جهانی را برای صادرات کنندگان مهیا نمایند.

دیگر صدای دفه ی قالی بافان نمی آید!

روزگاری نه چندان دور وقتی از محله های قدیمی تبریز می گذشتی، صدای دفه زدن بافندگان از کارگاه های کوچک و بزرگ قالی، گوش عابران پیاده را نوازش می داد! اما امروزه کودکان ما دیگر با صدای تق و توق دفه ی کارگاه های قالی بافی بیگانه هستند! چون دیگر فرش آذربایجان رفته رفته رو به فراموشی است! و متاسفانه کار به جایی رسیده است که برخی از هنرمندان و فعالان این عرصه معتقدند که همین روزها باید سنگ قبری برای «صنعت فرش» آذربایجان سفارش داد. به اعتقاد آنان شاید «هنر قالی بافی» که با گوشت و خون ایرانی جماعت درهم آمیخته تا نسل های بعد باقی بماند، اما «قالی بافی صنعتی» ایران در حال نابودی و فراموشی است. مگر این که جلسات مشابهی که در دهه های گذشته برای نجات فرش دستبافت تشکیل شده است بتواند با جمع بندی مناسب و البته ارائه ی برنامه های مدون و کارآمد باعث خروج صنعت هنر فرش ایران از بن بست موجود شود.