خبر صبح/ سحر خرام: نتایج اغلب پژوهش‌ها در سطح کشورهای مختلف حاکی از آن است که میزان مصرف مواد در جوامع مختلف به ویژه در میان نوجوانان و جوانان در حال افزایش است. این وضعیت در ایران هم کم و بیش وجود داشته و نگرانی خانواده ها و نهادهای مسئول را در پی دارد. سال گذشته بود که مدیرعامل موسسه مطالعات و تحقیقات زنان گفت: «سن اعتیاد به رده سنی زیر ۱۵ سال کاهش یافته و دختران و زنان را نیز درگیر کرده که این مساله بسیار نگران کننده است.» همچنین ستاد مبارزه با مواد مخدر هم سال گذشته آمارهایی از نرخ اعتیاد دانش‌آموزان اعلام کرد که بر اساس آن حدود ۲ درصد از دانش‌آموزان مقطع دبیرستان دچار اعتیاد بودند. این میزان درصد در سال ۸۰ یعنی حدود ۱۷ سال پیش در میان دانش‌آموزان مقطع متوسطه دوم در حدود نیم درصد بود و ۱۰ سال بعد یعنی در سال ۹۰ به یک درصد رسید و در سال ۹۷ طبق آخرین آماری که به‌ دست آمده، با افزایش یک درصدی به ۲ درصد رسیده است.

وقتی دنیای رنگارنگ نوجوان‌ها با یک اشتباه خاکستری می‌شود

شاید بد نباشد بدانید کم نیستند نوجوانانی که به مصرف مخدرهایی چون حشیش، گرس، علف، ناس، بنگ، ماری‌جوآنا، گل و…  روی آورده‌اند. مخدرهایی که پایه ی گیاهی دارند و شاید به همین خاطر است که مصرف‌کنندگان، آن‌ها را بی‌خطر می‌دانند و برای تفریح به سراغشان می‌روند و این باور غلط روزبه‌روز درحال گسترش است.

از طرفی نوجوانان علاقه ی زیادی به خطر کردن دارند و سنشان اقتضاء می‌کند که کنجکاوی بیشتری درباره ی موضوعات جدید به خرج دهند، زمان بیشتری را با دوستانشان بگذرانند و به‌خاطر استقلال‌طلبی، کمتر به نصیحت‌ پدر و مادر گوش بسپارند، درحالی‌که آن‌ها در این برهه ی حساس زندگی، بیش از هر زمان دیگری به راهنمایی و اطلاع‌رسانی نیاز دارند و به همین دلیل مسئولیت مهمی بر دوش اطرافیانشان است تا نوجوان به‌سلامت، این دوره را پشت‌سر بگذارد. اگر نوجوانان هم این نکته را بدانند که در تمام دنیا نوجوانان آسیب‌پذیرترین قشر در برابر اعتیاد هستند، هنگام تصمیم‌گیری‌هایشان بیشتر دقت می‌کنند. در این سن، پیشنهادهای جذاب و هیجان‌انگیز حتی سربه‌راه‌ترین نوجوانان را هم وسوسه می‌کند تا حس جستجوگری‌شان را ارضا کنند، اما امان از روزی که همین حس جستجوگری تبدیل به یک تفریح شود و پس از آن‌هم عادت! آن‌وقت است که دیگر این حس از کنترل خارج می‌شود و مهارش هم به این راحتی‌ها صورت نمی‌گیرد، پس چه بهتر که پیش از این مرحله دست‌به‌کار شویم. این دست‌به‌کار شدن به معنی نصیحت یا زور گفتن نیست، بلکه می‌تواند با درک کردن نوجوان و پیشنهاد تفریحات سالم به او خودش را نشان بدهد.

اعتیاد در کمین نوجوانان

آمار اعتیاد نوجوانان نگران‌کننده به‌نظر می‌رسد. در طول سال‌های گذشته، سیر اعتیاد در این رده ی سنی نه‌تنها روند نزولی نداشته بلکه با شیب تندی افزایش هم یافته است. در حال حاضر بیش از ۱۵درصد معتادان کشور را نوجوانان ١۵ تا ١٩سال تشکیل می‌دهند که می‌تواند زنگ خطری برای آینده ی کشورمان باشد. نوجوانانی که ناخواسته وارد منجلابی شده‌اند که حالا بیرون آمدن از آن برایشان غیرممکن به نظر می‌رسد و می‌توانند برای اطرافیانشان هم یک الگو یا یک دوست خطرناک باشند. طبق گفتۀ مجید رضازاده، مدیرکل دفتر پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی آموزش‌و‌پرورش و برپایۀ متغیرهای روانی، اجتماعی و محیطی، ١٣۶هزار نفر از دانش‌آموزان در معرض خطر ابتلا به مصرف موادمخدر هستند. از این میان، ٣هزارو۶٠٠نفر حداقل یک‌بار مصرف موادمخدر را تجربه کرده‌اند؛ البته بیشتر این اعتیادها دربین حاشیه‌نشین‌ها مشاهده می‌شود که حل این معضل به مسئولان برمی‌گردد اما نوجوانانی که از وضعیت مالی خوبی هم برخوردارند، به‌بهانه ی خوش‌گذرانی یا حتی برای بیدار ماندن در شب امتحان، در خطر مصرف موادمخدر هستند.


چهار عامل مهم بیرونی در اعتیاد نوجوانان

اغلب افرادی که در بزرگ‌سالی با اعتیاد دست‌به‌گریبان‌اند، اولین‌بار در نوجوانی و برای تفریح، موادمخدر استفاده کرده‌اند. آن‌ها از سر کنجکاوی به‌سراغ آن رفته‌ و به‌تدریج میزان و دفعات مصرف را افزایش داده‌اند، تاجایی‌که تبدیل به اعتیادی همیشگی شده است. حال سؤال اینجاست که با وجود همه ی هشدارها چه می‌شود که یک نوجوان تحت‌تأثیر محیط بیرونی قرار می‌گیرد و چنین تفریحی را انتخاب می‌کند. قطعاً عوامل بی‌شماری در این زمینه دخیل است اما در اینجا مهم‌ترین عوامل بیرونی به‌طور مختصر یادآوری می شود:

۱- مشکلاتی که ریشه در خانواده دارند: نوجوانی را تصور کنید که در خانواده‌ای بزرگ شده است که موضع مشخصی در برابر مواد مخدر ندارند و گاه خودشان مصرف می‌کنند یا نوجوانی که در خانواده‌ای ازهم‌گسیخته بزرگ شده است. چنین افرادی در مقایسه با نوجوانان دیگر بیشتر دچار کج‌روی می‌شود؛ یعنی بیش از آنکه به‌دنبال فعالیت‌های مثبت باشند، ناخودآگاه ذهنشان درگیر انحرافات است و با دوری از خانواده، بیشتر به سمت گروه‌های دوستی و افراد مسئله‌دار کشیده می‌شوند.

۲- فشار دوستان و هم‌سن‌وسالان: نوجوانان برای پذیرفته شدن در بین دوستانشان، سعی می‌کنند مانند سایر اعضای گروه رفتار کنند. هرچه رابطه ی میان نوجوان و خانواده‌اش کمرنگ‌تر باشد، دوستان ارزش بیشتری برای او پیدا می‌کنند و به همین خاطر است که او در برابر خواسته‌های دوستان، تسلیم می‌شود و برای رضایتمندی‌شان تلاش می‌کند.
۳-  فقر مالی و فرهنگی: شاید در نگاه اول، ارتباطی بین فقر مالی- ‌فرهنگی و اعتیاد وجود نداشته باشد اما کمی که دقیق‌تر شوید، خواهید دید که نوجوانان تنگدست، غالباً از آموزش خوبی بهره‌مند نمی‌شوند و به همین دلیل تخصص و مهارت کمتری دارند. این افراد در بازار کار هم سهم مهمی ندارند و بیش از دیگران به سمت کارهای خلاف از جمله فروش موادمخدر و گاه استفاده از آن کشیده می‌شوند.

۴- تفکیک موادمخدر به خوب و بد: این روزها عده‌ای، موادمخدر را به مواد خوب و بد تقسیم کرده‌اند و تعدادی از آن‌ها را کم‌ضرر می‌دانند ولی واقعیت این است که کم‌ضررترین مادۀ مخدر هم سلامت‌ افراد را به خطر می‌اندازد و تأثیرات جبران‌ناپذیری بر جسم و روحشان می‌گذارد. جامعه باید بداند که به هیچ مخدری نباید خوش‌بین بود و استفاده از همۀ آن‌ها ممنوع است.

خانواده‌ها چطور می‌توانند از اعتیاد نوجوانشان جلوگیری کنند؟

اگر نگران نوجوانتان هستید و آینده ی او برایتان اهمیت دارد، از همین امروز سعی کنید بایدها و نبایدهایی را در زندگی‌تان اجرا کنید که نقش مهمی در سلامت نوجوانتان ایفا می‌کنند. این بایدها و نبایدها عبارتند از:

آزادی بیش از حد ممنوع: آزادی‌ای که درکنار آن چارچوب و قوانین معینی وجود نداشته باشد، می‌تواند برای فرزندتان مضر باشد. همیشه چارچوب‌هایتان را مدنظر داشته باشید و روی آن‌ها تأکید کنید. درکنار این‌ها مجازاتی را تعریف کنید تا اگر فرزندتان از قوانین سرپیچی کرد، بهای آن را بپردازد و بداند که شما در این مسئله، کاملا جدی هستید؛ برای مثال حداکثر زمانی را که فرزندتان می‌تواند بیرون از خانه باشد، مشخص کنید و از او بخواهید اگر لازم است دیرتر به خانه‌ بیاید، حتماً با هماهنگی باشد.

اطلاع‌رسان باشید: درباره ی مواد مخدر با فرزندانتان صحبت کنید. برای این کار نیاز دارید اطلاعات خودتان را افزایش دهید و از آسیب‌های مخدر باخبر باشید. نباید منتظر بمانید که این اطلاعات در محیط‌ مدرسه یا از طریق برنامه‌های تلویزیونی و… به فرزندتان منتقل شود. اگر نوجوانتان این حرف‌ها را از زبان شما نشنود، ممکن است در گروه‌های دوستی و هم‌سن‌وسالان، جور دیگری بشنود و بیشتر به استعمال موادمخدر کنجکاو شود.

الگو بودن را فراموش نکنید: شما نمی‌توانید از مضرات موادمخدر صحبت کرده و خودتان خلاف آن عمل کنید. اگر رفتار و گفتار شما همراه با صداقت نباشد، فرزندتان، شما را الگوی خوبی نمی‌داند و برای حرف‌هایتان ارزش زیادی قائل نمی‌شود، پس یادتان باشد که از سیگار کشیدن و مصرف نوشیدنی‌های الکلی جلوی کودکان خودداری کنید، در مصرف خواب‌آور و مسکن، بی‌پروا عمل نکنید و موضع خودتان را دربرابر موادمخدر، صریح و شفاف بیان کنید.

 به او اعتمادبه‌نفس بدهید: این حرف را بارها و بارها شنیده‌اید اما اجازه دهید بازهم روی آن تأکید کنیم که «نه گفتن» را به فرزندانتان بیاموزید. این آموزش به همراه افزایش اعتمادبه‌نفس و عزت نفس فرزندان، امکان‌پذیر است. نوجوانان منزوی و تأثیرپذیر و آن‌هایی که در خانواده بهشان بها داده نمی‌شود و عزت نفسشان نادیده گرفته می‌شود، آسیب‌پذیرتر از دیگر نوجوانان هستند.

همراه باشید: نه‌تنها در میان نوجوانان که در بزرگ‌سالان هم این قاعده محسوس است. کسانی که استرس و فشار عصبی زیادی دارند، بیشتر در معرض استفاده از مواد مخدر قرار می‌گیرند. فشارهای عصبی و محیطی مثل کنکور، از دست دادن نزدیکان، شکست‌های عاطفی و تحصیلی و… که ممکن است در زندگی هر شخصی وجود داشته باشد. در این شرایط به فرزندتان بیشتر نزدیک شوید و در چنین وضعیتی او را رها نکنید تا زمان، خودش همه‌چیز را درست کند. درکنارش باشید و او را همراهی کنید تا بتوانید دوباره به تعادل و آرامش برسد.

چطور متوجه شویم نوجوانمان اعتیاد دارد؟ 

از تغییر رفتار نوجوانتان به‌سادگی عبور نکنید. سعی کنید همیشه به او نزدیک باشید تا هم ‌پای حرف‌هایش بنشینید و هم تغییر رفتارش را متوجه شوید. کم‌توجهی و بی‌تفاوتی دربرابر نوجوانتان باعث می‌شود که به‌موقع از مشکلات او باخبر نشوید و او را از هرز رفتن نجات ندهید. نشانه‌های اعتیاد هرچند در هر مادۀ مخدری متفاوت است، کم‌اشتها شدن، کم‌خوابی یا پرخوابی، تغییر محسوس در خلق‌وخوی، تغییر رنگ چهره، بی‌توجهی نسبت‌به بهداشت، رفت‌وآمد با افراد مشکوک، تقاضای پول بیشتر، انزوای بیش از حد یا پرحرفی و چرت زدن، نشانه‌های مشترکی است که باید به آن‌ها توجه ویژه داشته باشید و با مشاهدۀشان در اسرع وقت از پزشک و مشاور کمک بخواهید.

سیگار پشت سیگار

وقتی از سیگاری‌ها درباره ی علت اعتیادشان به سیگار سؤال می‌کنید، معمولا با دو پاسخ روبه‌رو می‌شوید؛ اول کسب آرامش و دوم فرار از خستگی‌ها. اما ماجرا در نوجوانان کمی متفاوت‌تر است. وقتی از اعتیاد یک نوجوان به سیگار حرف می‌زنیم، در واقع از میلش برای خودنمایی صحبت می‌کنیم؛ میلی که رفته‌رفته تبدیل به عادت می‌شود و هدف از سیگار کشیدن می‌شود کسب لذت. سیگار بد است. این را همه می‌دانیم، اما سیگار کشیدن در نوجوانان علاوه‌بر به خطر انداختن سلامتشان، ممکن است آیندۀشان را هم تحت‌تأثیر قرار دهد؛ چراکه نوجوانی، دوران شخصیت‌سازی افراد است و تأثیرپذیری‌اش از هر دوران دیگری بیشتر است. سیگار کشیدن در دختران نوجوان نوعی اعتراض به وضع موجود و تابوشکنی است و سیگار کشیدن در پسران، با نوعی حس مرد شدن همراه است. اول باید یک نکته را بدانیم که قرار نیست هر کسی که سیگار می‌کشد، معتاد شود. شاید قدیم‌ترها سیگار کشیدن با اعتیاد همراه بود اما این روزها در هر محفلی می‌توان سیگار را دید. درنتیجه باید در برخوردمان با جوان و نوجوان، سریع سیگار را به اعتیاد متصل نکنیم، حتی اگر سیگار کشیدن در آینده به اعتیاد ختم شود، نوجوان این روزها اصلا به آینده‌اش فکر نمی‌کند و اگر شما از اعتیاد حرف بزنید، مطمئن باشید که اعتمادش را از دست می‌دهید؛ چون تصور می‌کند شما اصلا درکش نمی‌کنید. اگر با چنین مشکلی مواجه شدید، بهتر است به روان‌شناس مراجعه کنید تا به نتیجه ی دلخواه برسید اما اگر خودتان شخصاً خواستید مشکل را حل کنید، یادتان باشد که اگر می‌خواهید مشکلی را رفع کنید، باید قبلش جایگزین‌های آن را فراهم کرده باشید؛ مثلا اگر با دوستان فرزند نوجوانتان مشکل دارید، قبلش به طرح‌های اوقات‌فراغت یا کلاس‌های عمومی مثل عکاسی و… سوقش بدهید تا دوستان جدیدی پیدا کند. سعی کنید تفریحاتی جلوی پایش قرار دهید که تاکنون خودتان یا نوجوانتان تجربه نکرده‌اید و شاید از این پس بتواند تفریح موردعلاقۀتان بشود و از همه مهم‌تر اگر تاکنون رفیق خوبی برای فرزند نوجوانتان نبوده‌اید، از همین حالا رفاقت‌تان را با او شروع کنید. یادتان باشد رفاقت دستور ندارد. رفیق‌ها فقط درددل گوش نمی‌کنند، بلکه درددل هم می‌کنند و به یکدیگر اعتماد دارند.