خبر صبح/ سحر خرام: ۳۰۰ سال پیش از تولّد مسیح(علیه السلام)، ارسطو درباره دوران نوجوانی گفته است که؛ «نوجوانان پرشور و آتشی مزاجند و آماده اند که خود را به دست غرایز بسپارند». در اوایل قرن حاضر هم ج. استانلی هال، مؤسس انجمن روان شناسی آمریکا، نوجوانی را دوران «طوفان و تنش شدید» و نیز دوران توانایی فوق العاده جسمانی، عقلی و عاطفی می دانست. برخی از نظریه پردازان روان‌کاوی نیز نوجوانی را وضعیتی می دانند که نوجوان در آن دچار اختلال روانی است. با توجه به این اوصاف و تعاریف است که وقتی والدین با نوجوان خود برخورد دارند این جملات را بیشتر می شنوند: «دیگه حوصله‌تون رو ندارم. این‌قدر به کارم کار نداشته باشید. بگذارید تو حال خودم باشم. اصلا حرف منو نمی‌فهمید. متوجه نیستید من چه چیزی می‌خوام و…». روی سخن این گزارش با پدر و مادرهایی است که در خانه یک نوجوان دارند و به دنبال راه حلی برای نزدیک شدن به او می‌گردند؛ چرا که با توجه به فضای جامعه، هر نسل در مقایسه با نسل قبل خود در فضای شخصیتی، ارتباطی، علاقه‌مندی‌ها و تمایلات تغییرات چشم‌گیری کرده است. در زمان‌های دور، یعنی تا زمان پدربزرگ‌ها و مادربزرگ‌های ما، تربیت فرزند مسئله‌ای بود که عینی و ملموس از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شد و والدین می‌توانستند فرزند خود را به صورت مناسب تربیت کنند. اما با گذشت زمان و درگیری‌ها و مشغله‌های کاری والدین که دیگر مانند گذشته زمان زیادی را در خانه، همراه فرزندان خود، صرف نمی‌‌‌کنند این مسئولیت سنگین و بسیار مهم بر عهده نهاد آموزش و پرورش گذاشته شد که تا حدودی در عمل به وظایف خود موفق بودند. اما امروزه دیگر نه به کارگیری آموزه‌های والدین و تطبیق وضع موجود با دوران نوجوانی خود و نه شگردهای منسوخ شده‌ آموزش و پرورش نیمه سنتی ما قدرت و کار آمدی برای نشان دادن راه درست و نادرست را به نوجوانان دهه هشتادی ندارند.

متن زیر ماحصل گفتگوی ما با مسعود فرشته پور، روانشناس و کارشناس خانواده است. در گفتگوی دو ساعته ما با ایشان نکته مهمی که وی بارها روی آن تاکید کردند این بود؛ «…خواهش من این است با به کارگیری نکاتی که در ادامه گفته می‌شود، همراه با گذاشتن وقت بیشتر برای نوجوانان، آینده بهتری برای آیندگان کشور بسازید…»

رفتار با شیوه های متفاوت آری؛ تبعیض نه!

«در رفتار بعضی از پدر و مادرها دیده می‌شود که یکی از فرزندان خود را از دیگری بیشتر دوست دارند یا ممکن است یکی از فرزندان به صورت هماهنگ شده با پدر باشد و دیگری با مادر. از مهم‌ترین مسائلی که شاید باعث سرخوردگی نوجوانان در خانه شود، بد رفتار کردن والدین مبنی بر اینکه بین فرزندان خود علنی فرق می‌گذارند. بعضی والدین این کار خود را باعث پیشرفت آن‌ها می‌دانند و می‌گویند که وقتی ما فرزند خود را مثلا به خاطر درس خوبش مورد توجه بیشتری قرار می‌دهیم، باعث می‌شود که فرزند دیگر، به خود بیاید و بهتر درس بخواند. امّا این مسئله نه تنها در علم روان‌شناسی یک مطلب کاملا غلطی است؛ بلکه در اسلام هم با این تبعیض‌ها مخالف است و تعبیر به بی‌عدالتی می‌کند. اینکه یکی از فرزندانتان مهربان‌تر از بقیه است و شما او را بیشتر دوست دارید یا پسرتان به سن نوجوانی رسیده است و باید امکانات بیشتری برایش فراهم کنید، هیچ ایرادی ندارد و ممکن است ناگزیر باشید با بچه‌هایتان به شیوه‌های مختلف رفتار کنید. تفاوت در سن و جنسیت فرزندان باعث می‌شود نیازها و عواطف آن‌ها متفاوت باشد و پدر و مادر با هر کدام به شیوه خاصی رفتار کنند. فقط باید مراقب باشند این تفاوت در رفتار، به تبعیض بین فرزندان و فرق گذاشتن بین آن‌ها منجر نشود تا نوجوان رنج نکشد و حسادت، در رفتارهایش کج‌خلقی و پرخاشگری مشاهده نشود. به یک چشم نگاه‌کردن فرزندان از حقوقی است که بر عهده‌ شما والدین گرامی قرار داده شده‌ است. علاوه بر این حتما توجه داشته باشید از مصادیق عدالت‌ورزی میان فرزندان، فرق ننهادن بین فرزند پسر و دختر است؛ زیرا فرق‌گذاری تأثیر منفی بر روحیه آن‌ها به‌جا خواهد گذاشت و بذر دشمنی و حسادت را در دل خواهر و برادر ایجاد خواهد کرد.»


اختصاص زمان برای تبادل نظر با نوجوانان

«نوجوان در سن حساسی قرار دارد و با کوچک‌ترین تلنگر ممکن است از کانون خانواده فاصله بگیرد. یکی از دلایل اصلی‌ تمام مشکلات مذکور و دیگر مشکلات عاطفی را که دلیل اولیه ایجاد دوستی میان دخترها و پسرهاست، می‌توان کمبود محبت در جامعه و خانواده برشمرد. نیاز به محبت از اساسی‌ترین نیازهای انسانی است و کمبود آن تاثیر مستقیم بر جسم دارد، تحقیقات حکایت از این موضوع دارد که کمبود محبت حتی می‌تواند بر رشد قد نیز تاثیر داشته باشد. بی‌تردید، اگر فرزندان در خانواده به میزان کافی محبت دیده باشند و نیاز عاطفی آن‌ها در خانواده تأمین شده باشد، این رابطه محبت‌آمیز و صمیمانه از سویی سبب می‌شود رازهایشان را پیش از هرکس، با شما پدر و مادر گرامی در میان بگذارند تا در مواقع نیاز و در لحظات بحرانی در کنار فرزندانتان باشید. از سوی دیگر، رابطه صمیمانه پدر و مادر، در آرامش روحی و فکری فرزندان بسیار مؤثر خواهد بود. بنابراین احساس نیاز یا کمبود نمی‌کنند تا برای جبران آن، ناخواسته در دام روابط نادرست با جنس مخالف و یا دوستی‌های ناسالم گرفتار شوند. ازاین رو، برای محافظت از فرزندان در برابر ناهنجاری‌های اخلاقی و اجتماعی، نیاز به تذکرهای پی‌درپی، نظارت محسوس و نادرست، امر و نهی‌های خسته‌کننده و‌… نیست. نخستین و مهم‌ترین مانع در برابر کج‌اندیشی و کج‌رفتاری نوجوانان، پرورش آنان در خانواد‌ه‌ای سرشار از محبت، صمیمیت و پایبندی به اصول اخلاقی و اسلامی است. همچنین اختصاص زمان برای تبادل نظر با نوجوانان بسیار اهمیت دارد. این ارتباط برای نوجوان، به دلایلی چون شکل‌گیری هویت، اهمیت بیشتری دارد. پدر و مادر موظفند دوستانه، زمان مشخصی را برای گفتگو و نظرخواهی از فرزندان خود اختصاص دهند تا فرزندان نیز بتوانند به آسانی مشکل، نظر، اندیشه و باور خود را در مورد مسائل گوناگون با آنان در میان بگذارند. نتیجه اینکه اگر خانواده، این وظیفه را به درستی انجام ندهد، فرزندان از حوزه کشش خانواده خارج می‌شوند و در معرض جذب عوامل محیطی قرار می‌گیرند.»

با نوجوان کودکانه برخورد نکنیم!

«بسیاری از والدین گرامی تا قبل از زمانی که فرزندان به سن بلوغ می‌رسند، مشکل خاصی ندارند اما همین که فرزندانشان به دوران بلوغ وارد می‌شوند که این دوره تقریبا مصادف با دوران نوجوانی است تازه مشکلاتشان با بچه‌ها شروع می‌شود. بچه‌های حرف گوش کن و مطیع دیروز حالا قد علم می‌کنند. اولین گام در طرز برخورد صحیح با فرزندان در سن بلوغ پذیرش آنان به عنوان یک بزرگسال است و دیگر با آن‌ها کودکانه برخورد نکنیم. برخی از افراد خیلی سریع بالغ می‌شوند، عده‌ای دیرتر و بعضی‌ها هم به طور متعادل به این سن می‌رسند. به هر حال همه این دوره‌ها جزو موردهای طبیعی به شمار می‌روند. اما به هر حال خانواده برتر ایرانی باید توان تشخیص کودکی و نوجوانی فرزندانش را داشته باشد. در این دوران رفتار نوجوانان با پدر و مادرها عوض می‌شود. آن‌ها سعی می‌کنند تا هر‌چه بیشتر از خانواده‌های خود جدا شده و مستقل شوند. به همین دلیل تمایل پیدا می‌کنند تا هر چه بیشتر خودشان را از پدر و مادر خود دور کنند. در این سن آن‌ها به حرف دیگران به ویژه هم سن و سال‌های خود بیشتر اهمیت می‌دهند و الگو می‌گیرند. نوجوانان روی این نکته که تا چه حد با هم سن و سال‌های خودشان تفاوت دارند، توجه بسیار زیادی می‌کنند و همین امر باعث می‌شود تا درگیری‌ها و بحث‌های بیشتری در خانه بوجود آید. یکی از معمولی‌ترین انواع درگیری‌هایی که در سنین بلوغ بوجود می‌آید، مخالفت مکرر با پدر و مادر است. نوجوانان در این سن قدری سرکش می‌شوند و در هر مورد با والدین خود مخالفت می‌کنند. البته نمی‌توان گفت که همه نوجوانان دچار یک چنین مشکلی می‌شوند، اما در بیشتر موارد این اتفاق روی می‌دهد. والدین باید ویژگی‌های ایام نوجوانی و دوره بلوغ را بشناسند تا بتواند متناسب با آن راهکارهایی را در زمان‌های مختلف ارائه دهند.»

 به علاقه و مهارت نوجوان توجه کنیم

«یکی از عوامل اصلی‌ ایجاد اختلاف در خانواده‌ها با فرزندان به‌ویژه در سنین نوجوانی این است که والدین محترم توجهی به علاقه و مهارت آن‌ها در تعیین ادامه مسیر زندگی‌شان نمی‌کنند. امروزه دیگر تحصیلات دانشگاهی به تنهایی نمی‌تواند ضامن مطمئنی برای تامین آینده فرزندانتان باشد. جامعه علاوه بر دکتر و مهندس، به سایر مشاغل نیز احتیاج دارد. چه اشکالی وجود دارد؛ فرزند شما که به نجاری علاقه دارد از سن نوجوانی برای مهارت کسب‌کردن در آن حرفه وقت بگذارد. پدر و مادرها به این مسئله‌ خیلی مهم توجه داشته باشند که آرزوهای دست‌نیافته‌ خود را در زندگی فرزندان خود جستجو نکنند. فرزندان با ورود به دوران نوجوانی شروع به تصمیم برای آینده می‌کنند و این انتظار را دارند که یک فرد آگاه، یک راهنمایی جامع به او بدهد. بهترین راهنما خود شما والدین هستید که از تمام زیر و بم شخصیت فرزند خود مطلع هستید. این اجازه را به نوجوانان بدهید که خود مسیر زندگی‌شان را انتخاب کنند و در این راه او را کمک کنید. نداشتن الگوی مناسب و فراگیر خود باعث سردرگمی بیشتر نوجوانان شده‌ است. انسان‌های فراوانی را در طول تاریخ داشته‌ایم که با معرفی دقیق مناسب آن‎‌ها می‌توانیم یک یار همیشگی برای نوجوانان خود ایجاد کنیم.»

حواستان به شبکه‌های در دسترس نوجوانان باشد

«استفاده از خدمات شبکه‌های اجتماعی، روزبه‌روز محبوبیت بیشتری پیدا می‌کند. از این رو شبکه‌های اجتماعی که تب تلگرامی آن در کشور ما بالا رفته‌، نقش‌شان در زندگی روزمره جوانان و نوجوانان خیلی پر‌رنگ شده است. امروزه حدود ۸۰‌درصد از نوجوانانی که از اینترنت استفاده می‌کنند در شبکه‌های اجتماعی حضور دارند و اطلاعات خودشان را به اشتراک می‌گذارند. از سمت دیگر آمار سوء‌استفاده از اطلاعات شخصی نوجوانان و جوانان از طریق شبکه‌های اجتماعی روز‌به‌روز در حال افزایش است که این تهدید بزرگی برای خانواده‌هاست. در اولین گام شما هم نحوه کار با شبکه‌های اجتماعی را باید یاد بگیرید. اگر شما از فرصت‌ها و آسیب‌های این محیط‌ها بی‌خبر باشید، نمی‌توانید درباره آن‌ها به فرزندان خود هشدار دهید. در گام بعدی باید به فرزندان خود بگویید که عضویت در این شبکه‌های اجتماعی سن مجازی دارد. براساس قوانین جهانی حداقل سن برای عضویت در شبکه‌های اجتماعی ۱۳سال یا بیشتر است. بسیاری از نوجوانان بازیگوش عواقب استفاده از شبکه‌های اجتماعی را نمی‌دانند و آن‌ها تمایل دارند در دسترس بودن اطلاعات خود توسط دیگران را نادیده بگیرند. از سمت دیگر متاسفانه اغلب شما والدین عزیز فراموش می‌کنید که در مورد تحت تاثیر قرار گرفتن آینده فرزندان خود توسط عکس‌ها، کامنت‌ها و فعالیت‌های اجتماعی با آن‌ها صحبت کنید. صحبت با فرزند در مورد نشانه‌های خطرناک شبکه‌های اجتماعی باعث می‌شود که آن‌ها حتی قبل از به اشتراک گذاشتن عکس یا موقیعت خود با دیگران به عواقب آن فکر کنند. و اما نکته بعدی این است که رایانه باید در فضای باز خانه قرار داشته باشد؛ به‌طوری‌که نمایشگر آن برای مابقی افراد خانواده قابل دیدن باشد. با اجرای این کار به راحتی می‌توانید فرزند خود را تحت نظر داشته باشید. و اما آخرین راهکار، تنظیمات حریم خصوصی در شبکه‌های اجتماعی مهم است و بهتر اینکه دسترسی به حریم خصوصی را برای دسترسی دیگران به شدت کاهش دهیم. شبکه‌های اجتماعی دائم در حال تغییر و تحول در سایت‌ها و برنامه‌های خود هستند پس شما باید از امنیت حساب کاربری فرزند خود، اطمینان حاصل پیدا کنید.»