خبر صبح/ پری اصغری مقدم: امروز مدارس پایتخت به دلیل غلظت آلاینده‌های جوی تعطیل هستند و البته چند کلانشهر کشور هم وضعیت هوای مطلوبی ندارند. تبریز هم در چند روز گذشته در برخی نقاط به ویژه مرکز شهر و آبرسانی شاهد هوای خوبی نبود. از چند روز قبل هشدار پشت هشدار است که به مردم داده می‌شود تا خانه‌هایشان را ترک نکنند: «هوا برای گروه های حساس ناسالم است؛ لذا توصیه می شود افراد حساس و آسیب‌پذیر از حضور و فعالیت در فضاهای باز خودداری کنند.»  اما علی رغم تمامی هشدارهایی که داده می شود، می بینیم که مردم نسبت به آلودگی هوا بی تفاوت شده یا به آن عادت کرده اند. چون با وجود تمام تذکرات و اقدامات، مردم به هشدارها توجهی ندارند. در این میان باید پرسید که آیا متهم اصلی مردم هستند که با وجود درخواست‌های متعدد مسئولان همچنان از خودروهای شخصی برای تردد در شهر استفاده می‌کنند؟ و آیا اساساً مدیریت شهری می‌تواند چنین درخواستی از مردم داشته باشد که مردم از خانه های خود بیرون نیایند و یا از خودرو شخصی استفاده نکنند؟ برای یافتن پاسخ این سوالات، گفتگویی خواهیم داشت با دکتر احمد براتعلی، جامعه شناس و استاد دانشگاه.

 

چرا مردم بحران آلودگی هوا را جدی نمی‌گیرند؟

«مسئله آلودگی هوا فقط مربوط به کشور ما نیست و عموم شهرهای در حال توسعه و برخی شهرهای توسعه یافته از بانکوک گرفته تا دهلی و پکن مشکل آلودگی هوا را دارند. دلیل اصلی آلودگی هوا در شهرها که می‌توان شهرهای ایران از جمله تبریز را هم در کنار آنها قرار داد، این است که توسعه شهری در این کلانشهرها اصولی نبوده و آنها ضعف‌های اساسی در زیرساخت‌های حمل‌ونقل عمومی خود دارند و تا زمانی که این ضعف‌ها برطرف نشود، کنشگر نمی‌تواند با خواهش و توصیه مدیران شهری کنش خود را تغییر دهد؛ چرا که چاره‌ای ندارد و باید زندگی روزمره خود را بگذراند. پس اساساً چنین درخواست‌هایی که از سوی مسئولان انجام می‌شود، غلط است.»

 

دوران توصیه و تجویزهای اخلاقی به پایان رسیده است

«مدیران شهری باید انتخاب‌های منطقی متعددی برای شهروندان ایجاد کنند و بعد از آنها بخواهند بهترین را انتخاب کنند. امروز دوران توصیه و تجویزهای اخلاقی به پایان رسیده و این توصیه‌ها زمانی مثمرثمر خواهد بود که انتخاب‌های متعددی پیش روی شهروندان وجود داشته باشد. مثلاً سیستم حمل و نقل عمومی و زیرساخت‌های آن کامل یا قابل قبول باشد، اما من برای رفتن به سر کار از خودرو شخصی استفاده کنم. یا کسی که از ماشین شخصی استفاده می‌کند با دیدن واکنش مردم به این کار، خجالت‌زده شده و با وجدان عمومی همراه و از این تصمیم خودخواهانه (استفاده از خودرو شخصی) منصرف شود. ولی امروز ما در شهری مانند تبریز چنین انتخاب‌هایی را نداریم. واقعیت این است که سهم حمل و نقل عمومی در جابه‌جایی مردم کم است و حتی اگر بلیت، مجانی هم بشود، تنها کمی بیشتر مثلاً ۲۰ درصد افراد را می‌تواند جابه‌جا ‌کند. سؤال اینجاست که ۸۰ درصد بقیه مردم باید چطور رفت‌وآمد کنند؟ ما نمی‌توانیم مردم را متهم کنیم. مردم می‌دانند که نباید از خودرو شخصی استفاده کنند، ولی چاره‌ای ندارند. با این که می‌دانند کار غلطی انجام می‌دهند، اما در یک دور باطل قرار گرفته‌اند.»

آلودگی هوا، ابرچالش امروز کلانشهرهای کشور

«سروسامان دادن به این وضعیت فقط وظیفه مدیریت شهری نیست. چرا که این مسئله یک ابرچالش است و دستگاه مدیریت شهری برای حل کامل آن اقتدار لازم را ندارد. این یک مسئله حاکمیتی و ملی است که باید از سطوح بالای حاکمیت برای حل آن اقدام شود و گرنه ما هر سال با این معضل روبه‌رو هستیم و چوب آن را هم معمولاً کودکان می‌خورند که مدارسشان تعطیل می‌شود، یا مردمی که مجبورند این هوای آلوده را تنفس کنند. مشکل امروز آلودگی هوای تبریز مشکل دیروز بسیاری از شهرهای بزرگ جهان بوده است. به عنوان مثال لندن در دوره‌ای یکی از شهرهای به‌شدت آلوده جهان بود. مثلاً از دهه ۵۰ میلادی گزارش‌هایی هست که در روز چیزی حدود ۱۵۰ نفر از آلودگی هوا جان خود را از دست دادند. اما امروز مشکل آلودگی در این شهر حل شده است. پس همه این چالش‌ها قابل حل است، اما اراده سیاسی قدرتمند و همکاری بین دستگاهی می‌خواهد که ما فعلاً ظرفیت آن را نداریم. بنابراین در چنین شرایطی مردم چاره‌ای جز استفاده از وسیله شخصی ندارند.»

شهرسازی ناقص مبتنی بر خودرو و منافع تجاری

«نظام توزیع مدارس در کلانشهرها از جمله تبریز را ببینید؛ کاملاً غلط است. در حالی که در همه جای دنیا می‌گویند فاصله مدرسه تا خانه برای هر کودک باید بین ۷ تا ۱۰ دقیقه پیاده‌روی باشد و در واقع مدارس باید به‌عنوان یکی از عناصر مرکز محله قلمداد شوند اما در شهرهای ما رعایت نشده است. ما یک شهرسازی ناقص مبتنی بر خودرو و منافع تجاری داریم. و نتیجه آن هزاران هزار تصمیم غلط است و نباید از مردم که قربانیان این تصمیمات هستند انتظار فداکاری داشت. مسئولیت این وضعیت به عهده مقامات محلی و ملی است. این وضعیت محصول تصمیم‌گیری آنها است و تمام دستگاه‌های حاکمیتی در آن مقصرند و مردم هیچ نقشی در آن ندارند. من در جایی ندیدم که بدون مهیا کردن زیرساخت از مردم انتظارات بالایی داشته باشند. همیشه می‌گویم خالق شهر انسان‌ها هستند، چون خودشان شهر را ساختند؛ پس می‌توانند برای حل مسائل آن چاره‌ای بیندیشند. نمی‌توان مسائل را به تقدیر و نیروی‌های ماورایی سپرد تا آنها مشکلات شهر ما را حل کنند.»