خبر صبح/ گروه جامعه: از زمان جنگهای ایران و روس تا به امروز از قرارداد ترکمنچای با عنوان قرارداد ننگین یاد می‌شود و در هر برهه‌ای که قرارداد داخلی و بین‌المللی قابل بحثی از سوی ایران امضا شده است، منتقدین آن را قرارداد ترکمنچای خطاب می‌کنند. در واقع باید گفت که قرارداد ترکمنچای به عنوان یک الگوی قراردادی ننگین و مخرب در ادبیات سیاسی و اقتصادی ایران شناخته شده و هر زمانی که قرارداد نسبتا ضعیف و بدی منعقد می‌شود، از آن با عنوان قرارداد ترکمنچای نام می‌برند. اما چرا قرارداد ترکمنچای را با صفت ننگین مورد خطاب قرار داده و این چنین در میان مردم ایران مذموم است؟

شکستی به نام “چالدران”

در واقع باید همه چیز را در ۴۰۰ سال قبل و در شکستی به نام “چالدران” جستجو کرد؛ جنگی که در یک سوی آن شاه ۱۳ساله ایرانی با لشگری نه چندان مجهز حضور و داشت و در مقابل لشگری تجهیزشده به جدیدترین تکنولوژی‌های جنگی با نام ترکان عثمانی؛ که شکستی سخت را علیرغم تمامی دلاوری‌های سپاه ایران به ارمغان آورد. همین جنگ بود که شاهان و فرماندهان بعدی صفویه و بعدها قاجاریه را متقاعد کرد که برای رودررویی با رقیب سنتی خود باید دست در دست دشمن خونی دیگر عثمانی‌ها به نام اروپائیان داد. و از همان زمان بود که فرانسوی‌ها و اندکی بعدتر انگلیسی‌ها به بهانه تجهیز سپاه ایران وارد کشور شده و به صورت خزنده در ارکان سیاسی و نظامی کشور ایران نفوذ خود را آغاز کردند. این نفوذ از سوی کشورهای غربی شروع شد و در دوران قاجار بسیار گسترش پیدا کرد. این گسترش به حدی بود که در دوران قاجار دو قدرت بزرگ روسیه و انگلیس همواره بخشی از ایران را در تسلط خود داشته و با نفوذ در ساختار حاکم، توانستند منافع سرشاری برای خود به ارمغان آورند. در این بین، روسیه به واسطه نزدیکی به ایران شرایط متفاوت‌تری را رقم می‌زد. جنگ‌های زیانبار ایران و روسیه در دوران فتحعلی‌شاه که با شکست ایران همراه شد، نتایج مخرب دیگری از جمله انعقاد دو قرارداد گلستان و ترکمنچای را نیز با خود به همراه داشت. جنگ ابتدایی ایران و روس که با شکست ایرانی‌ها به پایان رسید عاقبتی شوم جز قرارداد گلستان برای ایران به همراه نداشت. درایت نداشتن حکمرانان ایرانی و زیرکی طرف روس در قرارداد گلستان، پس از ۱۰ سال موجبات قرارداد دیگری به نام ترکمنچای را به وجود آورد که از همان ابتدا تا به امروز از آن با عنوان قرارداد ننگین یاد می‌شود و در هر برهه‌ای که قرارداد داخلی و بین‌المللی قابل بحثی از سوی ایران امضا شده است، منتقدین آن را قرارداد ترکمنچای خطاب می‌کنند. در واقع باید گفت که قرارداد ترکمنچای به عنوان یک الگوی قراردادی ننگین و مخرب در ادبیات سیاسی و اقتصادی ایران شناخته شده و هر زمانی که قرارداد نسبتا ضعیف و بدی منعقد می‌شود، از آن با عنوان قرارداد ترکمنچای نام می‌برند.

قرارداد ننگین

مشخص نبودن مرز ایران و روسیه در قرارداد گلستان زمینه‌های بروز جنگ دیگری میان این دو کشور را فراهم ساخت که در نهایت ایران شکست سختی در این جنگها خورد و بدین صورت قرارداد ننگین ترکمنچای میان روسیه و ایران به امضا رسید. داغ جدایی ۱۷ شهر قفقاز به قدری برای ایران سنگین بود که ضرب المثلهایی در زبان فارسی در  این خصوص ایجاد شد. به طوری که امروزه به قراردادهای حقوقی که تحمیلی بوده و یا یک طرف در آن زیان ببیند، «قرارداد ترکمنچای» می‌گویند. مهمترین مفاد این قرارداد ننگین به شرح زیر می‌باشد؛

 ۱. واگذاری خانات ایروان و نخجوان به دولت روسیه و تخلیه تالش و مغان از سپاه ایران.

۲. پرداخت ده کرور تومان (پنج میلیون تومان) به طور اقساط از طرف ایران به روسیه به عنوان غرامت جنگی.

۳. اجازه عبور و مرور آزاد به کشتیهای تجاری روسی در دریای خزر.

  1. رضایت به انعقاد یک عهدنامه تجاری بین ایران و روسیه و حق اعزام کنسول و نمایندگان تجاری به هر منطقه از مناطق ایران که روسها لازم بدانند.

۵. حمایت روسیه از ولیعهدی عباس میرزا و کوشش در به سلطنت رساندن وی پس از مرگ شاه.

  1. استرداد اسرای طرفین.
  2. اعطای حق قضاوت کنسولی به اتباع روسیه.
  3. علاوه بر امضای معاهده ترکمنچای زیر فشار روسها، یک عهدنامه تجاری نیز با آنان به امضا رسید که تمام بازار ایران را بدون هیچ مانعی در اختیار روسها قرار می‌داد.