خبر صبح/ اکبر ربانی: امروزه کم نیستند شهرهایی که به “شهرهای شبانه” یا اصطلاحاً “شهرهای ۲۴ ساعته” مشهور هستند. شهرهایی مانند نیویورک در آمریکا، بیروت در لبنان، بمبئی در هند، مغرب در مراکش، بوینس آیرس در آرژانتین و… از جمله شهرهایی هستند که در راستای افزایش نشاط عمومی جامعه، انتقال بخشی از ترافیک و معضلات شهری به شب، ایجاد امنیت و البته رونق بحث گردشگری و متعاقب آن رونق اقتصاد مردم، جزو شهرهای ۲۴ ساعته هستند. علاوه بر این موارد سویه‌های فرهنگی، اجتماعی و به ویژه مباحث اقتصادی این پدیده نوظهور نیز از اهمیت خاصی برخوردار است.

  کلانشهر تبریز و مسئولان آن هم برای عقب نماندن از قافله مدرنیزاسیون، باید از همین امروز برای تبدیل شدن به “شهری ۲۴ ساعته” برنامه‌ریزی‌های لازم را انجام دهند. گفتنی است که تغییرات در سبک زندگی و سلیقه مصرفی برخی شهروندان باعث استقبال از پدیده زیست شبانه شده است؛ اما در اینکه چنین پدیده‌ای جایگاه تعیین کننده‌ای در اقتصاد شهری مانند تبریز داشته باشد جای بحث زیادی است که در این گزارش کوتاه بدان پرداخته خواهد شد.

 آمارها چه می گویند؟

وقتی از اقتصاد شب در شهرها صحبت می شود یعنی پول‌هایی که خانواده ها در گردش‌های شبانه هزینه می کنند. نکته دیگر اینکه این هزینه‌ها بیشتر در دایره  تفریح و سرگرمی می گنجد. آخرین گزارش بانک مرکزی درباره هزینه های خانوار ساکن شهری مربوط به سال ۱۳۹۶ است. در این سال ۱.۹درصد هزینه های ناخالص خانواده‌های ساکن شهری به «تفریح و امور فرهنگی» اختصاص یافته است. ۲.۱ درصد از هزینه ها نیز برای «رستوران و هتل» رفتن بوده است. دخانیات نیز ۳ دهم درصد از هزینه ها را شامل می شود. همچنین، مرکز آمار ایران در گزارش خود عنوان کرده است حدود ۴۸ درصد مردم از فست فود و ۴۱ درصد غذای بیرون از منزل مصرف کرده بودند. درواقع ۴۷.۷ درصد از ایرانی‌ها، در ماه حداقل یک بار فست فود مصرف می‌کنند. ۱۴.۳ درصد از آنها دو بار و ۲.۶درصد بیش از پنج بار در ماه، فست‌فود می‌خورند. ۲۰.۹درصد از افراد نیز اعلام کرده اند که حداقل سالی یک بار به سینما می‌روند و ۵ درصد به تماشای تئاتر می‌نشینند. البته لازم است به این نکته نیز اشاره شود که اقتصاد شب تنها محدود به تفریح و سرگرمی یا رستوران و فست فود نمی شود؛ بلکه پدیده دست‌فروشی بخش جدایی ناپذیری از این موضوع است.

 نخستین گام های شکل گیری زیست شبانه

بخشی از فعالیت شبانه کسب و کارهای مختلف همواره وجود داشته است. آنچه باعث شده از اقتصاد شب سخن به میان بیاید یکی حضور بیشتر مردم در عـرصـه‌هـای عـمـومی شبانه و دیگری طولانی شدن ساعات فعالیت شبانه و تداوم آن تا نیمه‌های شب است. بخش قابل توجهی از فعالیت‌های شبانه به صورت خودجوش شکل می گیرد و به سبک زندگی مردم مرتبط است؛ اما بخشی نیز به قوانین و مقررات و اقدامات مسئولین شهری مربوط می شود. سه مقوله امنیت، حمل و نقل و روشنایی برای اقتصاد و زیست شبانه از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. بدون این سه مورد استفاده از شب و فعالیت عرصه‌های عمومی شبانه غیر ممکن به نظر می‌رسد. هر سه مورد در حیطه وظایف حاکمیتی است. امنیت را نیروی انتظامی تأمین می‌کند و روشنایی و حمل و نقل به عهده شهرداری است. اما امنیت برای دولت هزینه دارد. هزینه آن باید به طریقی تأمین شود. طبق گفته کارشناسان از آنجایی که فعالیت شبانه واحدهای صنفی به معنی درآمد و گردش مالی بیشتر برای آنهاست، از این رو، این امکان برای دولت وجود دارد که با افزایش مالیات‌ستانی از این واحدها، نه فقط هزینه تامین امنیت آنها را فراهم کند، که بر درآمدهای دولت از محل مالیات هم بیفزاید.

تفریح، گردش و اقتصاد شب

با وجود گره خوردن فعالیت های شبانه به مسئله اقتصاد، به سختی می توان از اقتصاد شهری شبانه سخن گفت. در واقع فعالیت‌های اقتصادی که از نیمه شب تا بامداد حضور داشته باشد، نمی‌تواند از صبح تا شب هم ادامه پیدا کند و به اصطلاح ۲۴ ساعته باشد. مغازه ها، بازار و اکثر فروشگاه‌ها، به‌علاوه بانک ها و ادارات مختلف دولتی ساعت کاری مشخصی دارند. آدم هایی هم که در این مکان‌ها فعالیت می‌کنند در چارچوب همین ساعات کاری و در طول روز تا آخرهای شب انجام وظیفه می‌کنند. همان‌طور که آمارها نیز نشان می‌دهند تفریح و سرگرمی بخش کمی از هزینه‌های خانوار را به خود اختصاص می‌دهند. شاید رونق کسب و کارهای شبانه زمانی به اوج برسد که وضعیت اقتصادی مردم بهبود یابد و در سبد خانوار شهری جای بیشتری به تفریح و سرگرمی داده شود. روزهای تعطیل قدری متفاوت خواهد بود. مردم می‌توانند تا دیر وقت و حتی تا صبح هم به گشت و گذار و تفریح و خوردن و آشامیدن در شهر بپردازند؛ اما در روزهای عادی محدودیت‌های زمانی کار، درس و مدرسه و غیره امکان شب زنده‌داری را نمی‌دهد. بنابر این نمی‌توان خیلی در متغیرهای اقتصادی همچون اشتغال و تولید ناخالص ملی و غیره روی اقتصاد شب حساب باز کرد.

تبریز و آغاز راهی برای تبدیل به “شهر ۲۴ ساعته”

برای داشتن شهری ۲۴ ساعته چندین مولفه تاثیرگذار لازم است: سه مولفه مهم و تاثیرگذار (امنیت- حمل و نقل – نور) که زیرساخت‌های آن باید توسط نیروهای امنیتی و شهرداری مهیا شود، در حال حاضر در شهری چون تبریز وجود ندارد. و برای محقق شدن این طرح برنامه‌ریزی لازم آن هم نه از سوی شهرداری که از سوی مدیران ارشد اجرایی استان لازم است.

 در کنار این سه عامل، رونق اقتصادی بخش خصوصی و معطوف شدن بخشی از درآمد خانوارها به بخش تفریح و سرگرمی، عامل دیگری برای شکلگیری طرح “شهر ۲۴ ساعته” است که در حال حاضر این امکان هم با توجه به وضعیت نامناسب اقتصادی مردم و جایگاه محدود هزینه‌های تفریح و سرگرمی در سبد خانوارها، کمرنگ است.

با این وجود نمی‌توان از نقش مهم “زیست شبانه” در رونق اقتصادی و گسترش گردشگری از یک سو و کم شدن معضلات شهری از جمله ترافیک و امنیت از سوی دیگر هم غافل شد. شهر ۲۴ ساعته می‌تواند به بحث اشتغال کمک کند. شهر ۲۴ ساعته می تواند امنیت شهر در شب‌ها را بیشتر کند. این سبک از اداره شهر می‌تواند ترافیک و معضلات ناشی از آن از جمله آلودگی هوا در کلانشهرها را کاهش دهد. و ده‌ها مزیت دیگر که البته برای محقق شدن آن باید مجموعه‌ای از عوامل در کنار هم باشند.

 به نظر مسئولان شهری کلانشهر تبریز برای نهادینه شدن این طرح در آینده می‌توانند به صورت موردی اقدام به این کار بکنند. به عنوان مثال در شب‌های خنک تابستان که فصل گردشگری در این کلانشهر نیز هست، با اضافه کردن زمان کاری اماکن گردشگری و همچنین با راه‌اندازی بازارچه‌های شبانه در نزدیکی مراکز تفریحی، گردشگری و… گام‌های ابتدایی را برای این مهم آغاز کنند.