خبر صبح/ سحر خرام: این روزها کشور درگیر شدیدترین جنگ اقتصادی است به طوری که در عرض کمتر از دو سال فروش نفت کشور، که مهمترین منابع ارزی کشور را تشکیل می‌دادند، به میزان قابل توجهی کاهش پیدا کرده است. در این میان در چند سال گذشته رهبری شدیداً بر روی مبحث “اقتصاد مقاومتی” و توجه به “تولید داخلی” و امسال هم روی “جهش تولید” و حمایت از آن تاکید کرده اند. اما بعد از گذشت چندین سال همچنان شاهد قاچاق بی رویه کالای خارجی از یک سوی و خرید مردم از سوی دیگر هستیم. در این خصوص به سراغ جمال حاتمیان، مدرس دانشگاه و کارشناس حوزه روانشناسی رفتیم و با وی درباره این که چرا مردم کالای خارجی مصرف می‌کنند، گفتگو کردیم. ماحصل گفتگوی ما با وی در ادامه تقدیم می‌شود.

گرایش ذهنی مردم برای خرید کالای خارجی

 «برای درک بهتر گرایش ذهنی افراد به مصرف کالاهای قاچاق با توجه به پژوهش‌های انجام شده در این رابطه، می‌توان نتیجه گرفت که گرایش ذهنی اساساً نوعی جهت‌گیری مبتنی بر ارزیابی از وضعیت موجود است. انتظارات ارزشی مبنای ارزیابی افراد را تشکیل می دهند. گرایش ذهنی از دو عنصر مفهومی «انتظارات» و «ارزیابی» در مورد یک وضعیت، تشکیل شده است. گرایش زمانی تبدیل به رفتار مصرف کالاهای خارجی و قاچاق می شود که افراد انتظارات ارزشی خود را با  این وضعیت مثبت ارزیابی کنند. مصرف به مثابه ارتباط است و افراد با مصرف کردن به زندگی خود معنا و هویت می‌دهند. جامعه شناسانی همچون زیمل، وبلن، داگلاس و بوردیو، مصرف را ابزاری برای ارتباط می دانند. بنابراین، حلقه ارتباطی یکی از مهمترین ابعاد تمایلات نیازی انسان است که ما آنها را تحت عنوان نیازهای نمادین نام می‌بریم. هنگامی که شخصی به کالا یا خدمتی نیاز پیدا کند، فرآیند تصمیم‌گیری خرید آغاز می‌شود. فرآیند تصمیم‌گیری خرید شامل ۵ مرحله است که انتظارات و ارزیابی فرد در آن اثرگذار است. این مراحل عبارتند از: ۱-تشخیص مسئله ( نیاز) ۲- جستجوی اطلاعات ۳-ارزیابی راه چاره ها  ۴-تصمیم خرید  ۵- رفتار پس از خرید.»

گرایش مثبت افراد نسبت به مصرف کالاهای قاچاق

«متاسفانه کالاهای خارجی و قاچاق حداکثر سازگاری را با تامین نیازهای نمادین بویژه نیازهای زیباشناختی مصرف‌کنندگان دارند. یافته‌های تجربی و پژوهشی در رابطه با نیازهای ایمنی، مادی و زیباشناختی نیز این موضوع را تایید می‌کنند. یافته‌های مربوط به نیازهای ایمنی، مادی و زیباشناختی در مورد کالاهای تولید داخل مورد بررسی و مقایسه قرار گرفته و نتایج نشان داده است در شرایطی که کالاهای قاچاق از حیث کیفیت با کالاهای ایرانی یکسان فرض شوند گرایش مثبت به کالاهای قاچاق مانند لوازم صوتی و تصویری و کامپیوتر شدت بیشتری پیدا می‌کند. این رابطه از حیث قیمت علاوه بر لوازم مذکور لوازم خانگی و یدکی خودرو و تا حد زیادی لوازم بهداشتی و آرایشی را نیز شامل می‌شود. شواهد نشان می‌دهند که اکثریت افراد گرایش مثبت نسبت به مصرف کالاهای قاچاق دارند. گرایش مثبت دال بر برآورد انتظار مطلوبیت افراد دارد. پس گرایش مثبت به مصرف کالاهای قاچاق پاداشی برای تامین انتظارات مطلوبیت است. تمایلات نیازهای افراد در دو نوع متغیر، جست و جو می شود:  متغیر های کالایی و متغیر های اجتماعی.»

فرهنگ سازی حلقه مفقوده در حمایت از تولید داخلی

«راه حل عملی آن است که به داده‌های تجربی و پژوهشی هر یک از متغیرها رجوع و مشاهدات را استخراج و از آنها برای مهندسی مصرف استفاده کنیم. برای کاهش گرایش ذهنی مردم به استفاده از کالای قاچاق باید برنامه‌ریزی دقیق، منسجم و علمی داشته باشیم. ﺍﯾﺠﺎﺩ ﺍﻧﮕﯿﺰﻩ ﺩﺭ ﻣﺮﺩﻡ ﺑﺮﺍﯼ ﺧﺮﯾﺪ ﮐﺎﻻﻫﺎﯼ ﺍﯾﺮﺍﻧﯽ یک فرایند علمی و عقلانی می‌طلبد. باید حس ملی‌گرایی و وطن‌پرستی را در وجود افراد به منظور ارزش نهادن به کالاهای با کیفیت داخلی بیدار کرد. ﻟﺬﺍ ﺑﺎﯾﺪ ﺭﻭﯼ ﻓﺮﻫﻨﮓ‌ﺳﺎﺯﯼ ﺩﺭ ﺣﻤﺎﯾﺖ ﺍﺯ ﺗﻮﻟﯿﺪﺍﺕ ﺩﺍﺧﻠﯽ ﮐﺎﺭ بنیادی و اساسی صورت پذیرد ﮐﻪ ﺍﻟﺒﺘﻪ ﺯﻣﺎن بر است و باید مبتنی بر فرآیند معینی باشد.

چرخش از مصرف کالاهای قاچاق به کالاهای غیرقاچاق و تولید داخل، نیازمند تغییر در دانش، نگرش، رفتار افراد (عوامل روانی و فردی)، بافت فکری، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی، عوامل موقعیتی در لحظه تصمیم‌گیری برای خرید و تغییر در شیوه‌های بازاریابی موجود از گرایش کنونی به مصرف کالاهای خارجی قاچاق به سمت مصرف کالاهای تولید داخل در آینده است. کالاهای تولید داخل کشور از لحاظ ﻗﻴﻤﺖ، ﻛﻴﻔﻴﺖ، ﺗﻨﻮﻉ، به‌روزکردن تکنولوژی‌های تولید، استفاده از تکنولوژی‌های جدید بسته‌بندی، توجه به نیازهای مشتری، استفاده از روش‌های نوین بازاریابی، خدمات بعد از فروش مناسب، ایجاد مشوق‌های مناسب جهت خرید کالاهای داخلی، حمایت کافی از حقوق مصرف کنندگان، نظارت قوی و ایجاد  رقابت مناسب از طریق از بین بردن انحصار باید به مرحله‌ای برسند که انتظارات ایمنی، مادی و زیباشناختی مصرف‌کنندگان را در دنیای در حال تغییر و تحول برآورده سازند و زمانی که افراد دست به ارزیابی ذهنی می‌زنند و تمایل به ایجاد گرایش ذهنی دارند، انتظارات آنها بر آورده شود و کالاهای داخلی را از جنبه های مختلف، برتر از کالاهای خارجی بدانند.»