خبر صبح/ گروه فرهنگ و هنر: «دیوانه بوده!» داستانی تاریخی – پژوهشی است که آگاهی‌های بسیارارزنده ای درباره پرسمان‌های (مساله های) فرهنگی و زبانی آذربایجان به دست می دهد. داستان در کالبد گفتگویی دامنه دار است که یک سوی گفتگو، محمد بی‌ریا (یا محمدباقرزاده با نام دیگرمحمد حاج غلام اوغلو) شاعر و وزیر فرهنگ دولت مستعجل پیشه‌وری و از هموندان بلندپایه فرقه دموکرات آذربایجان است که پس از فروپاشی دولت خودخوانده فرقه دموکرات، به اتحاد جماهیرشوروی پناهنده و به پاداش خوش رقصی‌هایش، سالهای سال گرفتار زندان و اردوگاه‌های کار اجباری سیبری و تبعید شد. سوی دیگر گفتگو، شخصیتی پندارین به نام “مادر ایران”  است.

داستان با زندگینامه بی ریا آغاز می شود و با بررسی فشرده و کوتاه تاریخ آذربایجان از دوره پیش از مادها تا روزگار امروز پی گرفته می شود و از چگونگی پناهنده شدن هزاران شورشی جلالی و باشندگان آناتولی از عثمانی به آذربایجان در روزگار شاه عباس نخست صفوی و برای نخستین بار، روان شدن گویشی از ترکی در بخش کوچکی از آذربایجان و پسان، دسیسه های گسترده روسیه تزاری برای گسترانیدن ترکی در آذربایجان در دوره قاجار، با آماج او باریدن آذربایجان سخن می گوید. نمونه های بسیار جالب و گویایی از دستنوشته های جهانگردان و کارگزاران سیاسی اروپایی درباره زبان مردم آذربایجان، در متن داستان آمده که بسیارخواندنی است.

بررسی فشرده تاریخ آران و شروان و تاریخ تاتها و زبان تاتی بخش دیگر کتاب است. بررسی واژه های کهن پارسی روان در گویش آذربایجانی و فعل‌های پارسی در گویش آذربایجانی و بررسی نامهای جغرافیایی پارسی در آذربایجان، بخشهای دیگر کتاب هستند.

گیراترین بخش کتاب، بررسی تکاپوهای گسترده شرق شناسان روسی و اروپایی و آمریکایی، برای گسستن پیوندهای تیره‌های ایرانی همچون کرد و بلوچ و آذربایجانی و … می باشد. درهمین بخش به روشنی نشان داده شده است که شرق شناسان، با چه ترفندهایی نمادهای فرهنگ ترکی را- که حتی در آسیای میانه و عثمانی هم متروک و فراموش شده بودند- در قفقاز و آذربایجان زنده  و روان کردند.

واپسین بخشهای کتاب، گفتگو درباره موضوع‌های گوناگون در پیوند با گویش آذربایجانی و پاسخ مادر ایران به بی ریا درباره چرایی سرنوشت تیره و تلخ بی ریا می باشند. داستان کوتاهی با نام ” دیوار ستبر ” نیز، پس از داستان ” دیوانه بوده ! ” در پایان کتاب آمده که بسیار گیرا و خواندنی است.

این کتاب را دکتر داریوش افروز اردبیلی تالیف و انتشارات نسل نواندیش به چاپ رسانده است.