خبر صبح/ گروه فرهنگ و هنر: در چند سال اخیر تحقیقات مفیدی درباره زبان آذربایجان (اعم از قدیم و جدید) شده است. به طور کلی این تحقیقاتی که تاکنون راجع به زبان آذربایجان شده را در پنج قسم می توان بررسی کرد:

۱ـ تحقیق زبان‌شناسی درباره‌ی زبان آذری قدیم.

 ۲ـ تحقیقات کلی درباره‌ی تاریخچه و سوابق زبان قدیم آذربایجان.

 ۳ـ تحقیقاتی که درباره‌ی آثار باقیمانده‌ی آذری قدیم به عمل آمده است.

۴ـ تحقیق درباره‌‌ی لهجه‌های ایرانی که امروز در آذربایجان وجود دارد.

۵ـ تحقیق درباره‌ی مواد و آثار فارسی و آذری (به طور کلی ایرانی) در زبان کنونی آذربایجان.

در ادامه برخی از مآخذی که برای کسب اطلاعات مفصل و واقعی از «زبان آذربایجان» می‌توان به آنها رجوع کرد، آورده می شود. با این توضیح که افراد و محققان بسیاری نیز در این خصوص آثار ارزنده‌ای را خلق کرده اند که در این نوشتار نیامده است.

۱ـ الف: مقاله «زبان قدیم آذربایجان» از استاد هنینگ:

The Anicent Language of Azerbaijan (Paper read before the philological Society on Dec. 4. 1953)

۲ـ الف: «زبان کنونی آذربایجان» تالیف دکتر ماهیار نوابی، از ص ۲۸ تا ۳۸ در این کتاب اختلاف تلفظ و تغییرات حروف و آواها در فارسی و آذربایجانی با یکدیگر سنجیده شده.

۳ـ الف: رک فهرست مآخذی که در پایان مقاله محققانه‌ی «زبان‌ها و لهجه‌های ایرانی» از دکتر احسان یارشاطر ذکر شده، مجله‌ی دانشکده‌ی ادبیات تهران، شماره ۱ و ۲ سال پنجم، ص ۴۳ تا ۴۶.

۴ـ ب: «زبان ترکی آذربایجان» از مرحوم عباس اقبال. مجله‌ی یادگار، سال ۲ شماره ۳ ص ۹ـ۱

۵ـ ب: «زبان کنونی آذربایجان» تالیف دکتر ماهیار نوابی، مقدمه ص ۳ تا ۲۸.

۶ـ ب: «آذری یا زبان باستان آذربایگان» تالیف مرحوم احمد کسروی. این رساله در سال ۱۳۰۹ و ۱۳۵۲ جداگانه و نیز در ضمن «کاروند کسروی» در سال ۱۳۵۲ به چاپ رسیده است.

۷ـ ب: «فهلویات ماما عصمت و کشفی به زبان آذری» از ادیب طوسی، شماره‌ی سوم سال هشتم نشریه‌ی دانشکده ادبیات تبریز، ص ۲۴۱.

۸ـ ب: G. Le strange, The Land or the Eastern Caliphate,

۹ـ ب: «گویش آذری» پژوهشی از رحیم رضازاده ملک، انتشارات انجمن فرهنگ ایران باستان ـ ۶، مقدمه.

۱۰ـ ج: «آذری یا زبان باستان آذربایکان» تالیف مرحوم کسروی.

۱۱ـ ج: «فهلویات ماما عصمت و کشفی به زبان آذری ـ اصطلاح راژی یا شهری» از ادیب طوسی، شماره سوم سال هشتم نشریه دانشکده‌ی ادبیات تبریز.

۱۲ـ ج: «فهلویات مغربی تبریزی»، از ادیب طوسی، شماره دوم سال هشتم نشریه‌ی دانشکده ادبیات تبریز.

۱۳ـ ج: « فهلویات زبان آذری در قرن هشتم و نهم» از ادیب طوسی، شماره‌ی چهارم سال هفتم نشریه‌ی دانشکده ادبیات تبریز.

۱۴ـ ج: « نمونه‌ای از فهلویات قزوین و زنجان و تبریز (اصل و آوا نوشت و معنی غزلی ملمع از همام تبریزی با توضیحات لغوی) در قرن هفتم) از ادیب طوسی، شماره‌ی سوم سال هفتم نشریه‌ی دانشکده ادبیات تبریز.

۱۵ـ ج: «زبان مردم تبریز در پایان سده‌ی دهم و آغاز سده‌ی یازدهم هجری»، دکتر نوابی، شماره سوم و چهار سال نهم نشریه‌ی دانشکده‌ی ادبیات تبریز.

۱۶ـ ج: «رساله‌ی روحی انارجانی»، سعید نفیسی، «فرهنگ ایران زمین» جلد دوم دفتر چهارم، ص ۳۷۲ ـ ۳۲۹

۱۷ـ ج: «سندی در باب زبان آذری» از مرحوم عباس اقبال، مجله‌ی یادگار سال ۲ شماره ۳ ، ص ۵۰ ـ ۴۳

۱۸ـ ج: «یک سند تاریخی از گویش آذری تبریز» از محمد مقدم، ایران کوده، شماره‌ی ۱۰.

۱۹ـ ج: «گویش آذری» (متن و ترجمه و واژه‌نامه رساله‌ی روحی انارجانی) پژوهشی از رحیم رضازاده ملک، از انتشارات انجمن فرهنگ ایران باستان ـ ۶، مقدمه و متن.

۲۰ـ ج: ایضا برای رساله‌ی مولانا روحی انارجانی رجوع شود به: مقاله‌ی «زبان قدیم آذربایجان» از استاد هنینگ، ص ۱۵۷، شماره‌ی ۲ و ص ۱۷۶ شماره‌ی ۵۰.

۲۱ـ ج: «آثار موجود از زبان آذری» از ادیب طوسی (شامل توضیحات کلی و طبقه‌بندی آثار موجود از زبان آذری و فهرست واژه‌های باقیمانده از آن زبان)، شماره‌ی ۴ سال نهم نشریه‌ی دانشکده ادبیات تبریز.

۲۲ـ د: «آذری یا زبان باستان آذربایگان» کسروی.

۲۳ـ د: «نکته‌ای چند از زبان هرزنی» از منوچهر مرتضوی، شماره سوم دوره ششم نشریه دانشکده ادبیات تبریز.

۲۴ـ د: « تاتی و هرزنی» تالیف عبدالعلی کارنگ، تبریز ۱۳۳۳.

۲۵ـ د: «گویش کرینگان» تالیف یحیی ذکاء، ۱۳۳۲.

۲۶ـ د: «گویش گلین قیه» توسط یحیی ذکاء، فرهنگ ایران زمین ۱۳۳۶ دفتر اول.

۲۷ـ د: مقاله‌ی « زبان قدیم آذربایجان» از استاد هنینگ که ذکر آن گذشت به خصوص از صفحه ۱۶۵ به بعد.

۲۸ـ د: «زبان‌ها و لهجه‌های ایران» توسط دکتر احسان یارشاطر، شماره ۱ و ۲ سال پنجم مجله‌ی دانشکده‌ی ادبیات تهران، صفحات ۳۵ و ۳۶ و ۳۷ . ۴۳.

۲۹ـ د: «فعل در زبان هرزنی» از منوچهر مرتضوی، شماره زمستان سال ۱۳۴۱ و شماره‌ی بهار سال ۱۳۴۲ نشریه‌ی دانشکده‌ی ادبیات تبریز.

۳۰ـ ﻫ : « نمونه‌ای چند از لغت آذری» از ادیب طوسی در دو قسمت:

الف ـ اسامی قری و شهرها و امکنه، شماره‌ی ۴ سال هشتم و شماره‌های ۲ و ۳ سال نهم نشریه‌ی دانشکده‌ی ادبیات تبریز.

ب ـ کلماتی که در زبان فعلی آذربایجان موجود است، شماره‌های ۳ و ۴ سال نهم نشریه‌ی دانشکده‌ی ادبیات تبریز.

۳۱ـ  ﻫ : «زبان کنونی آذربایجان» تالیف دکتر ماهیار نوابی.

۳۲ـ  ﻫ : «تعبیرات و اصطلاحات  و امثال مشترک فارسی و آذربایجانی» از هوشنگ ارژنگی، نشریه دانشکده ادبیات تبریز: شماره‌های ۱ و ۲ سال نهم و شماره ۱ سال دهم نشریه.

۳۳ـ  ﻫ : «تعبیرات و اصطلاحات و امثال مشترک فارسی و آذربایجان» از رفیعه قنادیان، نشریه‌ی دانشکده‌ی ادبیات تبریز، شماره‌ی تابستان سال ۱۳۴۲.