خبر صبح/ گروه شهری: در سال‌های اخیر به دلیل پراکندگی نواحی شهری و توسعه نواحی به صورت تک کاربردی و ناهماهنگی بین سرمایه گذاری‌های حمل و نقل و الگوی کاربری زمین و به دنبال آن انجام سفرهای بیهوده شهری، افزایش روزافزون ترافیک، آلودگی هوا، سفـرهای طولانی و مصرف بی‌رویه منابع را شاهد بوده‌ایم. همچنین با گستـرش ایستگـاه‌های مترو در کلانشهرهای تهران و کرج با معضل ایجاد مشاغل کاذب در اطراف ایستگاه‌ها و واگن‌های قطار شهری مواجه بوده‌ایم که این موضوع باید آینه عبرتی برای متروی نوپا و تازه وارد تبریز باشد.

نقش حمل و نـقل سریع در طراحـی ساختار شهری

یـکـی از روش‌های مـطـرح در دهـه اخـیـر برای بهبود شاخص‌های حمل و نقل در کشورهای پـیـشـرفـتـه، اسـتفاده از طراحـی ساختار شهری بر اساس خطوط حمل و نـقل سریع* است. در این روش عوامل ساختاری نواحی مختلف شهری که در همسایگی خطوط حمل و نقل سریع شهری هستند، به طوری طراحی می‌شوند که شاخص‌های مختلف حمل و نقل را بهبود بخشند. به طور کلی حمل و نقل یا جابه‌جایی، به معنای انتقال انسان و کالا از جایی به جای دیگر است. عناصر حمل‌و‌نقل عبارت‌اند از: انسان یا مسافر به عنوان عامل سفر، زیرساخت‌ها به عنوان بستر انجام سفر شامل جاده‌ها راه آهن و … به عنوان ابزار انجام سفر شناخته شده است. حمل و نقل درون شهری به دو دسته‌ حمل و نقل عمومی (شامل، اتوبوس، مینی بوس و قطار شهری) و خصوصی مانند خودروی شخصی، وسایل نقلیه دوچرخه و پیاده روی طبقه بندی می‎شوند. هدف از انجام هر گونه حرکت و حمل‌ونقل، شرکت در یک فعالیت است و برای انجام این امر، نیاز به صرف هزینه و زمان است. به این دلیل بدون نیاز به انجام فعالیت، حمل و نقل هیچ نوع مطلوبیتی ایجاد نخواهد کرد. به این منظور، کاهش طول سفر و هزینه‌های آن هدف اصلی محسوب می‌شود. اگر سکونت، کار و گردشگری را سه عرصه عمده فضایی شکل دهنده نیازهای گوناگون شهری در نظر بگیریم، حمل و نقل در قالب رکن چهارم، ارتباط بین این سه عرصه را فراهم می‌کند. از این رو همانطور که در توسعه شهرهایمان به توسعه پایدار می‌اندیشیم، حمل و نقل پایدار را نیز باید در اولویت قرار دهیم.

در سال ۱۹۹۴ سازمان توسعه و همکاری‌های اقتصادی (OECD) حمل و نقل پایدار را تعریف کرد. حمل‌و‌نقلی که موجب برتری حمل و نقل عمومی پیاده، دوچرخه‌سواری و فناوری‌های برتر همانند خودروی برقی هیبریدی و دوگانه سوز شد. حمل و نقل پایدار به دنبال یافتن مسیرهایی برای جا به‌جایی مردم، کالا و اطلاعات است. مسیری که تاثیرات زیست محیطی اقتصادی و اجتماعی را کاهش دهد. رابرت ترون و ویلیام اسینگی، ویژگی حمل و نقل پایدار را در قالب سه مفهوم کاهش نیاز مردم به سفر، شامل حجم و طول سفر، تغییر مدل از وسایل نقلیه موتوری به پیاده روی و دوچرخه سواری افزایش بهره وری انرژی و کاهش آلودگی در وسایل نقلیه موتوری تعیین کرده‌‌اند. مفهوم TOD در واقع الگویی از توسعه شهری متکی بر حمل ونقل عمومی است که درباره ایستگاه‌های حمل و نقل عمومی (اتوبوس و به ویژه مترو) شکل می‌گیرد و با تراکم نسبتا بالا، ترکیب و اختلاط کاربری‌های مسکونی، تجاری، اداری و… مشخص می‌شود. دسترسی درونی آنها عمدتا پیاده، دوچرخه و مانند اینهاست و دسترسی خارجی آنها توسط حمل‌و نقل عمومی صورت می‌گیرد. همانطور که اکنون دسترسی برخی خیابان های تبریز از جمله پیاده راه تربیت و ولی عصر پیاده است و در طرفین این محورها ایستگاه‌های مترو و اتوبوس و تاکسی برای دسترسی شهروندان جانمایی شده است. اما با این وجود شهروندان هنوز هم به استفاده از وسیله نقلیه شخصی اصرار دارند، این مسئله در صورتی اصلاح می‌شود که کیفیت حمل‌و‌نقل عمومی و گستردگی آن در حدی افزایش یابد که شهروندان برای استفاده از آن ترغیب شوند. اصولا این دیدگاه نگاه جدیدی را در شهرسازی و برنامه ریزی شهری تقویت می‌کند. دیدگاه مناطق چند کاربردی که در نگرش های جدید شهر سازی در تقابل با مناطق تک کاربردی که از دیدگاه‌های مدرنیستی آغازین بر آمده بود و همینطور در برابر شرایط و واقعیت های جدید شهری تبدیل به این تفکر شد که منطقه باید اختلاط مناسبی از کاربری ها داشته باشد، به نظر می‌آید که این نگرش، آن نگرش جدید شهرسازی (اختلاط مناسب کاربری‌ها) را هم تقویت می‌کند.

 TOD با «توسعه جهت یافته بر اساس حمل و نقل عمومی»، «توسعه بر اساس حمل و نقل»، «توسعه با پشتیبانی حمل و نقل عمومی» و «دهکده حمل و نقل عمومی»، معرفی شده است. تعاریف ارائه شده برای TOD را می‌توان در قالب این تعریف جمع بندی کرد. روشی برای ایجاد ناحیه‌ای با تراکم زیاد شامل مناطق مسکونی تجاری اداری و عمومی هسته مرکزی تجاری در فاصله مناسب پیاده روی از ایستگاه خطوط حمل و نقل عمومی با شعاع نیم مایلی (۸۰۰ متری) در طول راهروهای حمل‌ونقل است که باعث تشویق ساکنان، شاغلان و اصناف ناحیه به استفاده بیشتر از حمل و نقل عمومی می‌شود. برای ایجاد هماهنگی بین سرمایه گذاری در بخش حمل‌ونقل عمومی و الگوهای کاربری زمین، یک روش پیشنهاد شده توسعه هوشمند است که TOD یکی از اجزای آن خواهد بود، بخشی از سیاست‎های مدیریت، تقاضای حمل و نقل TOD نیز هست. در واقع TOD و سیستم‌های نوین شهرسازی و ارتباط نزدیک آنها با هم، راه حلی برای مشکل پراکندگی است. TOD موجب صرفه جویی در وقت، کاهش مصرف سوخت، ترافیک و آلودگی هوا و جلوگیری از تبدیل بی رویه زمین‌های کشاورزی اطراف شهرها به زمین شهری می‌شود. به طور خلاصه TOD نمونه‌ای از توسعه است که هم از لحاظ اجتماعی قابل قبول است و از جمله نتایج به کارگیری آن، کمک به توسعه اقتصادی و بهبود کیفیت زندگی افراد است. ایجاد مکان برای پیاده روی و دوچرخه سواری و در نتیجه آن کاهش اثرات منفی زیست محیطی و آلودگی هوا مهم ترین دستاورد توسعه حمل و نقل محور و یکی از روزنه‌های امید برای رشد هوشمند شهری است. کاهش هزینه‌های سفر، کاهش مصرف سوخت و استهلاک خودرو، اولین و مهم ترین دستاورد اقتصادی رویکرد TOD  است. به واسطه توسعه حمل و نقل محور انواع گونه‌های مسکن متناسب با تمامی اقشار جامعه در نظر گرفته می‌شود و ساکنان می‌توانند در نزدیکی محل کارشان ساکن شوند و با پیاده روی، دوچرخه سواری یا به وسیله مترو به محل کارشان بروند یا خریدهای روزانه خانه‌هایشان را به راحتی انجام دهند، این موضوع باعث کاهش یا حذف هزینه‌های حمل و نقل خانوار خواهد شد. از طرفی با اجرای طرح‌هایی مانند پیاده راه‌سازی و ایجاد مسیر دوچرخه و اختلاط کاربری‌ها در نقاط مختلف باعث افزایش قیمت زمین و رونق اقتصادی می‌شود که عاملی برای بازسازی و نوسازی فضاهای متروکه و فرسوده خواهد بود و فضاهای شهری سرزنده و پویا را می‌سازد که در روحیه جمعی، بهبود بهداشت روانی و سلامت جسمانی شهروندان بسیار تاثیر گذار است. هزینه‌های ساخت پارکینگ‌ها و بزرگراه‌ها از سبد خانوار مدیریت شهری کاسته می‌شود و به جای آن درآمد حاصل از حمل و نقل عمومی در شهر افزایش می‌یابد. به یاد داشته باشیم اگر امروز هزینه‌ای برای ایجاد TOD  در شهر متحمل می‌شویم، همان هزینه و زیانی است که در صورت انجام ندادن آن، در آینده گریبان گیر جیب شهر و شهرداری خواهد شد. هزینه‌ای که گاه به قیمت سلامتی و جان شهروندان است و راه جبرانی برای آن پیش روی ما نخواهد بود./ فاطمه احمدی

*TOD Transit  Oriented Development