خبر صبح/ گروه جامعه: «رسانه»، واژه‌ای که تا همین چندسال قبل به مجموعه‌ای از ابزارهای منفک از زندگی آدم ها گفته می‌شد که برحسب اختیار و اراده‌شان دقایق یا ساعاتی از روز را به آن اختصاص داده و با چرخاندن پیچ رادیو، فشردن دکمه تلویزیون یا خرید بلیت سینما و یا خرید روزنامه یا مجله به دنیای آن وارد می‌شدند. اما چندسالی می‌شود این واژه پر ابهت که خودش را در لابه‌لای تمام لحظه‌های زندگی ما وارد کرده به ابزاری کوچک و دوست داشتنی به نام گوشی موبایل بدل شده است. اما نکته مهم و مغفول در این میان بحث سواد رسانه‌ای است که متاسفانه قریب به اتفاق فعالان حوزه فضای مجازی فاقد آن هستند. در این ارتباط با سعید مولاوردی، کارشناس فضای مجازی و استاد علوم ارتباطات گفتگویی انجام دادیم که تقدیم می‌شود:

«سواد رسانه‌ای و اطلاعاتی» چیست؟

«طبق تعریف باکینگهام، سواد رسانه‌ای به دانش و مهارت‌هایی اشاره دارد که برای استفاده و تفسیر رسانه مورد نیاز است. تا یکی دو دهه قبل اطلاعات تنها در اختیار رسانه‌های قدرتمند و حرفه‌ای بود، اما به مرور زمان رسانه‌های مجازی به صورت موازی با این رسانه‌ها وارد عمل شده و قدرت را تا حد زیادی در دست گرفتند.»

کارکردهای سواد رسانه‌ای

«مدیریت مصرف رسانه‌ای از کارکردهای سواد رسانه‌ای است. اعتماد منطقی و منطبق بر واقعیت محتوای رسانه‌ها، ایجاد فضای امن رسانه‌ای و استفاده از محتوای مفید و کنار گذاشتن محتوای غیرمفید از دیگر کارکردهای سواد رسانه ای است. اما نکته مهم این که میان سواد رسانه‌ای و سواد اطلاعاتی تفاوت‌های مهمی وجود دارد. هرچند عده‌ای این دو سواد را یکی می‌دانند، اما باید توجه داشت که سواد اطلاعاتی به معنای توانایی تحقق نیاز اطلاعاتی، جایابی اطلاعات و ارزیابی و استفاده موثر اخلاقی از آن است و این معنا تفاوت آشکاری با معنای سواد رسانه‌ای دارد.

عدم برخورداری از سواد رسانه‌ای و سواد اطلاعاتی موجب بروز معضلاتی در جامعه می‌شود. برای مثال وقتی همه رسانه‌ها لحظه به لحظه از نوسانات نرخ ارز اخباری منتشر می‌کنند، باعث می‌شود جامعه دچار التهاب و سردرگمی شده و در نهایت تعداد زیادی از مردم برای خرید ارز اقدام کنند که این مسئله خود موجب افزایش نرخ ارز خواهد شد.

سواد دیجیتالی و مجازی هم نوع دیگری از ملزومات دنیای رسانه است. با توسعه کاربردهای فناوری اطلاعات و ارتباطات در زندگی مردم، مفهوم فضای دیجیتالی و مجازی رواج یافت. سواد مجازی در سال ۱۹۹۰ “توانایی خواندن و درک ابرمتن در فضای مجازی” تعریف و بعد به عنوان توان درک و استفاده از منابع اطلاعاتی گوناگون ارائه شد.»

حذف فضای مجازی ممکن نیست!

«اگرچه امروز بسیاری از کارشناسان حذف و کنار گذاشتن فضای مجازی را توصیه می‌کنند، اما من معتقدم چنین کاری نه ممکن است و نه ضرورت دارد. فضای مجازی بخش مهمی از زندگی همه ماست. تلفن همراه ما ابزاری مهم و ضروری برای پیشبرد کارهاست و دیگر نمی‌توان حذف آن از زندگی را به مردم توصیه کرد. به ویژه آنکه فضای مجازی نقش مهمی در افزایش قدرت مغز اجتماعی ما دارد و حذف آن قدرت این بخش از فعالیت مغز را کم خواهد کرد.»

تنهایی یکی از آثار مخرب فضای مجازی

«کنترل نحوه استفاده از فضای مجازی تنها راهکار مقابله با آسیب‌های آن است. امروز تنهایی ناشی از طردشدگی و اجتماع‌زدگی و همچنین تنهایی خودخواسته دو نوع خطرناک از تنهایی است که منشا هردوی آنها عدم استفاده صحیح از فضای مجازی است. چه بسیار افرادی که طاقت حضور در جمع دیگران را نداشته و پیوسته خودشان را در جذابیت‌های فضای مجازی غرق می‌کنند. مسلما در این حالت فضای مجازی نقش بسیار مخربی را در زندگی آدم ها ایفا می‌کند.

 تعامل و روابط اجتماعی نیاز ضروری همه انسان‌ها از هر قشر و طبقه‌ای است. این تعامل نباید جای خود را به فضای مجازی بدهد، هرچند که برخی از افراد در فضای مجازی حضور بهتر و مفیدتری نسبت به فضای واقعی زندگی شان دارند، اما نباید تاکیدشان بر حضور بیمارگونه در فضای مجازی باشد. عنوان “انگشت مغز” به افرادی گفته می‌شود که مغزشان توسط انگشتشان بر روی صفحه موبایل هدایت می‌شود و افسار فکرشان به دست انگشتشان است! چنین افرادی دچار اعتیاد رسانه‌ای هستند و برای درمان این اعتیاد خطرناک باید چاره‌ای اندیشیده شود.»

 رژیم رسانه‌ای

«وضعیت به وجود آمده ضرورت گرفتن رژیم رسانه در صورت وابستگی بیش از حد به آن را تداعی می‌کند. کسانی که بیش از حد معمول و عادی در فضای مجازی حضور دارند و پرسه‌زنی در این فضا را به هر ارتباط و تعامل و حضور در کنار دیگران ترجیح می‌دهند، به اعتیاد دچار شده‌اند و باید تحت رژیم رسانه‌ای قرار بگیرند. آنها باید ساعات حضور خود در فضای مجازی را محدود و محدودتر کرده تا زمانی که بتوانند بر آن مسلط شده و اختیار حضور یا عدم حضورشان در این فضا را خود به دست بگیرند.

تفکر انتقادی مولفه‌ای مهم در مقابله با اعتیاد رسانه‌ای است. تفکر انتقادی به این معنا نیست که ما در برابر هر موقعیتی زبان به انتقاد و نکوهش گشوده و فقط بر روی کاستی‌ها و کمبودها انگشت بگذاریم، بلکه این مفهوم به معنای قدرت تجزیه و تحلیل موقعیت‌های مختلف است. اینکه بتوانیم بپرسیم چرا باید این لباس را بپوشم؟ چرا باید چنین عقیده‌ای را بپذیرم یا چرا باید بـــا فلان گروه در برخورداری از یک اعتقاد همراهی کنم؟»/ گفتگو از شیوا صفری