گروه گزارش/ شیوا صفری: آذربایجان و تبریز از صادرات فرش دستبافت کشور سهم قابل توجهی را در اختیار دارد اما بروز موانعی که در مسیر تولید این کالای عجین شده با گوشت و خون ایرانیان قرار گرفته، در کم‌رنگ شدن سهم صادراتی استان تاثیرگذار بوده است. زمانی که از موانع رونق تولید فرش دستبافت صحبت می‌شود هم دشواری تامین مواد اولیه لازم برای تولید مطرح است و هم ضعف طراحی و نقشه کشی برای بافتن فرش‌های دستبافت و مهم‌تر از همه مبحث بازاریابی و تبلیغات در کشورهای هدف صادراتی! این روزها در صنعت قالی بافی ایران و آذربایجان تار و پودها تنها مطابق با سلیقه‌ بافندگان با همان سبک و سیاق سنتی به هم گره می‌خورد و در بافت فرش دستبافت سلیقه و انتظارات بازارهای مصرف خارجی کمتر  مدنظر  قرار  می‌گیرد و این گونه است که مجموع این مشکلات در حال خمیدن کمر صنعت قالی ایران و آذربایجان است.

شاهد سیر نزولی صادرات فرش دستبافت هستیم

صنعت فرش دستبافت در حـال از دست دادن بازارهای صادراتی است. به طوری که در سال‌های اخیر ارزش صادرات فرش دستبافت ایران به شدت کاهش یافته و تقاضای فرش دستبافت به‌ویژه از سوی اروپا و آمریکا کم شده و در مواردی نیز رقبا در بازار جای ایران را گرفته‌اند. و مجموع این مسائل باعث شده است تا مدیرعامل اتحادیه‌های فرش دستبافت به عنوان یکی از متولیان این صنعت به ایسنا بگوید: «درحال حاضر شاهد سیر نزولی صادرات فرش دستبافت هستیم.»

معضل تامین مواداولیه برای بافندگان

آمارها اعلام می‌کنند شش میلیون ایرانی از محل تولید و عرضه فرش دستبافت در کشور ارتزاق می‌کنند. این صنعت در مقایسه با سایر صنایع تولیدی نیازمند سرمایه‌گذاری چندانی نیست. صنعــــت فرش دستبافت علاوه بر بافندگان، مشاغل دیگری را نیز در دل خود جای داده و رونق این صنعت به پویایی مشاغل وابسته همچون صادرکنندگان، طراحان و نقاشان و رفوگرها گرفته تا رنگرزها، پرداخت‌کارها، فروشندگان مواد اولیه، فروشندگان دار، ابزار و نقشه قالی و قالی‌شویی‌هاکمک می‌کند. صادرات مواد اولیه اما تهدیدی جدی در روند تولید فرش  دستبافت است و فعالیت مشاغل وابسته به این صنعت را تحت تاثیر قرار خواهد داد.

حمیدرضا ذوالانواری، صادرکننده‌ی فرش، درباره‌ی مشکلاتی که تولیدکنندگان فرش دستبافت با آن مواجه شده‌اند، می‌گوید: صادرات مواد اولیه در زمینه‌هایی چون پشم مرغوب ایرانی، فرصتی بزرگ برای رقیبان ما همچون چین و هند در تولید این کالای اصیل به شمار می‌رود. از طرفی هم این صادرات رشد سرسام‌آور قیمت مواد اولیه در کشور را باعث شده است که در نهایت قیمت تمام شده‌ی فرش ایرانی را بالا می‌برد.  وی صادرات مواداولیه‌ی تولید فرش به کشورهای خارجی را معضلی می‌داند که بافندگان کشور با آن دست و پنجه نرم می‌کنند.

علیمحمدی، تولیدکننده‌ عمده و پیشکسوت فرش در تبریز هم به خبرنگار ما می‌گوید: برای تولید فرش دستبافت، ابریشم وکرک از خارج وارد می‌شود و پشم گوسفند نیز از داخل تامین می‌شود که تعرفه بالای ۲۰ درصدی برای واردات ابریشم و کرک مانع از رونق تولید است و از سوی دیگر صادرات مواد اولیه تولید داخل یعنی پشم گوسفندی نیز مزید برعلت شده و مشکلات بافندگان را دوچندان کرده است.

ضعف تبلیغاتی فرش دستبافت

علاوه بر تامین مواداولیه لازم برای تولید فرش دستبافت، برخی موانع دیگر هم وجود دارند که مانع از رونق صادرات فرش دستبافت ایرانی می‌شود. از آن جمله مبحث تبلیغات است که علیمحمدی به آن اشاره کرده و معتقد است فرش دستبافت آنچنان که باید و شاید جایگاهی در میان سایر تولیدات صنعتی ندارد. در زمینه تمامی کالاهای صنعتی تبلیغ و فرهنگ‌سازی می‌شود، اما فرش دستبافت در میان کالاهای صنعتی کشور بیگانه است و هیچ گونه تبلیغی برای فروش بیشتر این کالا صورت نمی‌گیرد.

این پیشکسوت فرش ایرانی اذعان می کند: رایزنان اقتصادی باید درباره تمامی کالاهای صنعتی که در ایران تولید می‌شود اطلاعات لازم را داشته باشند که چه کالاهایی در بازار داخلی تولید و در کدام کشورها این کالاها مصرف می‌شود، اما بنده تا امروز حتی یک رایزن هم سراغ ندارم که درباره فرش دستبافت  اظهار نظرکرده باشد و در این زمینه از اطلاعات کافی برخوردار باشد.

بافندگی همچنان با سبک قدیمی

تولیدکنندگان فرش دستبافت با فاصله زیادی از اصول بازاریابی جدید در حال فعالیت هستند. طرح‌ها، نقش‌ها و رنگ‌ها باید براساس نیاز مشتریان انتخاب شوند این درحالی است که ناآگاهی بافندگان از ذائقه مشتریان مزید برعلت شده و حضور فرش دستبافت ایرانی را در بازارهای جهانی کم‌رنگ‌تر کرده است. بافندگان همچنان مطابق با سلیقه خود تولید می‌کنند و به تولید فرش صادرات محور مطابق با ذائقه کشورهای خارجی ترغیب نشده‌اند. موضوعی که ارتقای مهارت قالی‌بافان را می‌طلبد و تحقق این امر نیازمند ارائه آموزش‌های لازم، طراحی و نقشه‌کشی‌های جدید با نرم افزارهای طراحی و آشنایی با اصول مبانی طرح و رنگ است. چراکه تنوع بخشی به نقش‌ها و طرح‌ها می‌تواند جایگاه فرش دستبافت ایرانی را در بازارهای صادراتی محکم کند. در میان این عوامل نکته دیگری که به نظر می‌رسد مانعی در مسیر حل و فصل مشکلات صنعت فرش دستبافت شده از وجود متولیان متعدد در این صنعت سرچشمه می‌گیرد. مراکز تصمیم‌گیرنده همچون وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، وزارت صمت و سازمان میراث فرهنگی در بخش‌های مربوط به فرش دستبافت اظهار نظر می‌کنند و شاهد تصمیم‌گیری‌های اساسی و پیش‌برنده برای رونق این صنعت نیستیم.

راهکارهای پژوهشی

چند سال قبل سازمان توسعه تجارت ایران در یک پژوهش با نام “شناسنامه فرش دستبافت” که توسط دفتر توسعه صادرات محصولات صنعتی و معدنی چاپ شد، پنج مشکل در قالب مشکلات اصلی صادرات فرش دستبافت ایران معرفی کرده است. عدم شناسایی سلایق و نیازهای بازار، عدم وجود برنامه‌های مدون جهت بازاریابی و بازارسازی و حفظ بازارهای کنونی، عدم شرایط مناسب جهت ورود اتباع خارجی جهت قرارداد تولید، عدم تبلیغات در بازارهـــای جهانی، عدم فرهنگ سازی به منظور ارتقای تولید و صادرات از جمله موانعی هستند که در این پژوهش به آن اشاره شده است. در این پژوهش در کنار موانع، عواملی همچون برگزاری نمایشگاه و همایش در خارج از کشور، دعوت از واردکنندگان معروف فرش ایرانی به ایران جهت اطلاع رسانی و آسان کردن مسائل ویزا جهت خریداران خارجی از جمله مهم‌ترین راهکارهـــا یاد می شود.