گروه گزارش: با توجه به نقش نیروی انسانی سالم در توسعه یک کشور، اهمیت تغذیه و غذای سالم در سلامت انسان بعنوان محور توسعه کشور حیاتی و مهم به نظر می‌رسد. برای جلوگیری از تهدیدات خارجی در زمینه داشتن غذای سالم و ایمن و در عین حال مغذی، نیازمند سیستمی هستیم که به خودمان تکیه داشته باشیم تا تهدیدات خارجی نتواند بر این دسترسی تاثیرگذار باشد. به نظر این گونه می‌آید که در کشور ما شرایط اقلیمی متفاوت، تنوع گونه های گیاهی خوراکی وحشی و وجود امکانات و شرایط در استانهای مختلف برای تولید غذای سالم و محلی، پتانسیل خوبی را برای مقابله با ناامنی غذایی و داشتن جامعه‌ای سالم فراهم نموده است. برای تامین امنیت غذایی در یک کشور و نظام اجتماعی باید سازمان ها و نهادها با هم همکاری داشته باشند و با هماهنگی یک سازمان متولی امنیت غذایی، بر تولید یا واردات مواد و محصولات غذایی، آموزش و تبلیغ و آگاهی دادن به جامعه و سیاست گذاریهای کلان اقتصادی نقش ایفا کنند. سازمان متولی امنیت غذایی باید نسبت به نوع مواد غذایی، میزان و قیمت آنها همیشه مطلع بوده و بررسی نماید که همه مردم از نظر فیزیکی به این غذا دسترسی و قدرت خرید داشته باشند. این سازمان در صورت بروز بحران باید زنگ خطر را به صدا در آورد و اندازه گیری این امنیت را بر عهده بگیرد. در این ارتباط دیدگاه کارشناسان امر را مورد بررسی قرار خواهیم داد:

کمیته های تخصصی با دقت بیشتری به تخلفات حوزه غذایی رسیدگی کنند

مهندس اکبر فتحی ،رئیس سازمان جهاد کشاورزی استان آذربایجان شرقی، با بیان اینکه تمامی تولیدات بخش کشاورزی به صورت مستقیم یا غیرمستقیم مصرف انسانی دارد، می‌افزاید: «تولید و عرضه محصولات کشاورزی سالم که بخشی از تامین امنیت غذایی می‌باشد، برای مصرف در جامعه اهمیت بالایی دارد و باید کمیته های تخصصی با دقت بیشتری به تخلفات این حوزه رسیدگی کنند.»

کمیته های تخصصی باید به تخلفات در مسئله امنیت غذایی رسیدگی کنند

رئیس جهاد کشاورزی آذربایجان شرقی: کمیته های تخصصی باید به تخلفات در مسئله امنیت غذایی رسیدگی کنند

 

وی با تاکید بر شناسایی روزنه‌ها و شکاف‌های امکان انجام تخلف، اعتقاد دارد: «سازمان متولی با بررسی‌های فنی و علمی شکاف‌ها و دریچه‌های امکان تخلف و از بین بردن این روزنه ها، نیازی نیست که با تولیدکنندگان و واسطه گران به صورت قهری برخورد بکند.»

تقاضای غذا برای کشورهای در حال توسعه دو برابر خواهد شد

همچنین فاطمه پاسبان، عضو هیات علمی موسسه پژوهش‌های برنامه‌ریزی و اقتصاد کشاورزی معتقد است: «تامین غذای سالم و ارزان قیمت برای مردم کشور، وظیفه حکمرانی خوب است. توجه به غذاهای جدید و بومی در سبد غذایی مردم از جمله راهکارهای کاهش گرسنگی در جهان است.»

وی می‌افزاید: «از سوی دیگر تولید بیشتر غذا برای رفع گرسنگی در جهان، محیط زیست، حیات جانوری و گیاهی و منابع پایه (آب و خاک) را به خطر می­اندازد و نمی­توان بیش از ظرفیت و تحمل منابع و محیط زیست، تولید غذا را افزایش داد. تولید غذای بیشتر زیان از دست دادن منابع پایه، منابع طبیعی و آلودگی محیط­زیست و هزینه­های جبران‌ناپذیری برای نسل فعلی و نسل­های آتی به همراه خواهد داشت و چرخه نابودی منابع و کاهش امنیت غذایی برقرار و این دور تسلسل ادامه خواهد داشت.»

پاسبان با بیان این که تغییرات اقلیم و محدودیت منابع پایه آب و خاک، تولید غذای بیشتر را با تهدید مواجه می­سازد، اعتقاد دارد: «براساس گزارش فائو از آنجا که جمعیت جهانی تا سال ۲۰۵۰ میلادی به بیش از ۹ میلیارد نفر می­رسد، جهان به سرعت در حال شهرنشینی و ثروتمند شدن است. با توجه به وضعیت موجود، ترجیحات مواد غذایی در حال تغییر بوده به طوری که روند نزولی مصرف کربوهیدراتهای اصلی و افزایش تقاضا برای محصولات دیگر همانند شیر، گوشت، میوه و سبزیجات در حال افزایش است، محصولاتی که در بسیاری از نقاط جهان، به شدت به آبیاری وابسته هستند. تامین نهاده­ها برای تولید محصولات دامی به مراتع و مزارع زراعی وابسته است.»

 وی می‌افزاید: «انتظار می­رود تقاضای جهانی غذا تا سال ۲۰۵۰ حدود ۷۰ درصد افزایش یابد و برای کشورهای در حال توسعه تقریباً دو برابر خواهد شد. با فرض اینکه جهانی بدون تغییر آب و هوایی داشته باشیم ، برای تامین تقاضای جهانی برای غذا ، مقدار آب برداشت شده توسط کشاورزی بایستی ۱۱ درصد افزایش یابد، یعنی فشار بر مصرف بیشتر آب. این درحالی است که تغییرات آب و هوایی همانند خشکسالی و کاهش بارندگی، محدودیت منابه آبی را بر جهان تحمیل نموده است. با این چالش­ها  و موانع موجود و پیش‌رو، برای تامین غذای جهانی چه باید کرد؟ امنیت غذایی را چگونه می­توان در افق زمانی مشخص(کوتاه مدت، میان مدت و بلند مدت) صیانت و حمایت کرد به طوری که به منابع طبیعی، پایه و محیط زیست کمترین هزینه وارد شود؟ به نظر می­رسد چاره­ای جز این نداریم که به سمت رویکردهای جدید برای تامین غذای مردم باشیم.»

کاهش ضایعات و هدررفت غذا

فاطمه پاسبان در ارتباط با رویکردهای جدیدی که برای تامین امنیت غذایی باید رعایت کرد، می‌گوید: «اولین گام تدوین استراتژی تامین امنیت غذایی است که در آن به رویکردهای جدید و تجربه شده تغذیه در جهان و بومی منطقه و کشور توجه شود. یکی از این رویکردهای جهانی برای مبارزه با گرسنگی و تامین امنیت غذایی دوستدار طبیعت، “کاهش ضایعات” و “هدررفت غذا” است. منظور از ضایعات غذا آن بخش از محصول غذایی است که در مراحل تولید، ذخیره‌سازی، فرآوری و عرضه تا قبل از مصرف را در زنجیره ارزش غذا شامل می‌شود. اما به ضایعاتی که در خرده‌فروشی و مصرف اتفاق می‌افتد، هدررفت یا دورریز غذا می‌گویند. هدررفت مواد غذایی اشاره به مواد غذایی است که با کیفیت خوب و مناسب برای مصرف بوده، اما مصرف نشده و دور انداخته می‌شود. آمار سازمان غذا و کشاورزی نشان می­دهد که سالانه در سراسر جهان در حدود ١,٣‌ میلیارد تن مواد غذایی یعنی در حدود یک سوم مواد غذایی تولید شده در جهان از بین رفته یا هدر می‌رود.»

وی می‌افزاید: «در کشورهای در حال توسعه‌ای همچون ایران، ضایعات و تلفات مواد غذایی به طور عمده در مراحل اولیه زنجیره ارزش غذایی اتفاق می‌افتد و می‌توان با تقویت زنجیره ارزش از طریق حمایت مستقیم کشاورزان و سرمایه­گذاری در زیرساخت­ها، حمل و نقل و همچنین گسترش صنعت مواد غذایی و بسته بندی به کاهش میزان هدرفت و ضایعات مواد غذایی کمک کند.»

کشت‌ فراسرزمینی راه‌حلی برای امنیت غذایی

پاسبان در ادامه به راه حل دیگری در این خصوص اشاره دارد: «توجه به کشت فراسرزمینی یکی دیگر از رویکردهایی است که به تامین غذا برای مردم یک کشور کمک می­نماید. کشت فراسرزمینی به خرید و فروش یا اجاره طولانی‌مدت زمین‌های مرغوب کشاورزی یک کشور توسط دولت یا سرمایه‌گذاران و تولیدکنندگان بخش خصوصی کشورهای دیگر گفته می‌شود. در این نوع همکاری که موسوم به کشت فراسرزمینی است، زمین‌های مرغوب کشور هدف، خریداری یا اجاره شده و عملیات کشت توسط متخصصان کشور خریدار انجام و تولید نهایی به کشور خریدار وارد یا به بازارهای جهانی صادر می‌شود. در حقیقت هدف از اعمال و اجرای این سیاست تامین بخش عمده‌ای از نیازهای غذایی کشور یا ایجاد درآمد ارزی از طریق صادرات محصولات کشت شده است. در این سیاست، کشوری که با محدودیت زمین، آب و خاک و هزینه بالای نیروی انسانی و قیمت بالای تمام‌شده محصول مواجه است، با اجاره اراضی در سایر کشورها، اقدام به تولید مایحتاج خود یا تولید برای صادرات کرده و از این طریق امنیت غذایی و اقتصادی را برای خود به همراه می‌آورد.»

جایگاه ایران در کشت فراسرزمینی

این عضو هیئت علمی دانشگاه معتقد است: «در ایران نیز این روش مورد توجه دولتمردان قرار گرفته و آیین‌نامه کشت فراسرزمینی به تصویب هیات وزیران رسیده و برای اجرا ابلاغ شده و مشوق‌هایی همچون انجام پشتیبانی، ارائه اطلاعات و مشاوره‌های لازم به متقاضی، تعهد خرید محصولات یا تولید قراردادی در شرایط رقابتی در مورد محصولات مورد نیازی که اولویت آنها توسط وزارت جهاد کشاورزی اعلام شده در چارچوب مقادیر مصوب انجام ‌شود. اتخاذ این سیاست برای کشور ما با هدف حفظ و صیانت از منابع پایه کشور (آب و خاک و جنگل و مرتع) و تامین نیازهای غذایی داخل کشور و نهاده‌های مورد نیاز صنایع فرآوری بخش کشاورزی است. از سوی دیگر این سیاست با ایجاد فرصت‌های شغلی در خارج کشور و ایجاد درآمد می‌تواند به ایجاد شغل و درآمد ارزی برای کشور کمک کند.»

کارشناس کشاورزی: کشت فراسرزمینی برای تامین امنیت غذایی مردم یک کشور مهم است

کارشناس کشاورزی: کشت فراسرزمینی برای تامین امنیت غذایی مردم یک کشور مهم است

 

غذای بومی راه حل است

پاسبان یکی دیگر از راهکارهای تامین امنیت غذایی را توجه به غذاهای بومی می‌داند: «توجه به غذاهای جدید و  بومی در سبد غذایی مردم از جمله راهکارهای کاهش گرسنگی در جهان است. در این میان تغذیه با حشرات آنتوموفیژی مطرح است. تغذیه با حشرات در بسیاری از کشورهای جهان انجام می شود اما در مناطقی از آسیا، آفریقا و آمریکای لاتین  شدت بیشتری دارد. حشرات در رژیمهای غذایی تقریباً ۲ میلیارد نفر از جمعیت جهان حضور دارند و همواره  بخشی از رژیمهای غذایی آنان بوده با این حال، اخیرا به آن توجه زیادی شده است به طوری که توجه رسانه­ها، موسسات تحقیقاتی ، سرآشپزها ،صنایع غذایی ، قانون گذاران و آژانس­هایی که با غذا و خوراک سروکار دارند را به خود جلب نموده است. به طوری که در فائو برنامه حشرات خوراکی به عنوان پتانسیلی برای تغذیه مردم به آن توجه شده است. هم اکنون بیش از ۱۹۰۰ گونه حشره در جهان توسط انسان به عنوان غذا استفاده می شوند. مطالعات نشان داده است که  حشرات از پروتئین و مواد مغذی باکیفیت برخوردار بوده و همچنین سرشار از فیبر و مواد مغذی مانند مس، آهن، منیزیم، منگنز، فسفر، سلنیوم و روی هستند. همچنین حشرات کم خطر برای انتقال بیماری از حیوانات به انسان هستند. حشرات پروتئین زیادی تولید کرده و انرژی کمی مصرف کرده و منافعی برای محیط زیست دارند. پرورش حشرات بسیار ساده بوده و در هرجای جهان بویژه کشورهای فقیر دست یافتنی است و محصول پایه آن تنها به عنوان غذا نیست بلکه می تواند به عنوان غذا برای حیوانات استفاده شود. در ایران صنعت پرورش طیور علی رغم گردش مالی بالا، بیش از ۹۰ درصد وابستگی به نهاده­های خوراکی وارداتی دارد و با توجه به افزایش قیمت نهاده های وارداتی هزینه تمام شده مرغ و تخم مرغ را افزایش می­دهد که تهدیدی برای امنیت غذایی مردم است. از این رو می­توان با جایگزین کردن حشرات در جیره غذایی مرغ به کاهش قیمت تمام شده محصول برای مصرف کننده کمک نمود.»

وی می‌افزاید: «نکته دیگر، مواد غذایی بومی و سنتی که در سرتاسر جهان مرسوم بوده شاید بتواند جایگزین غذایی ارزان قیمت برای افرادی که درآمد کافی برای تهیه غذا ندارند، باشد، مواد غذایی همانند ارزن و سورگم از این قبیل مواد غذایی هستند. بررسی و تحقیق در خصوص مواد غذایی که بتواند بهبود تغذیه مردم و مصرف بهینه آب را هدف قرار دهد از جمله راهکارهای تامین امنیت غذایی برای مردم است. در این میان به منظور تامین خوراک دام نیز می­توان به خوراک جایگزین که آب بری کم و عملکرد بالا دارد، توجه کرد و این نوع کشت ها را رواج داد. به عنوان نمونه کشت تریتیکاله به منظور تامین علوفه مورد نیاز دام، می تواند به عنوان یک جایگزین مناسب باشد.»

وی در پایان تاکید کرد: «تامین امنیت غذایی پایدار برای کشور نیازمند تحقیق، مطالعه، آموزش و ترویج است و همه این موارد نیازمند تامین بودجه، تسهیل در ارتباطات محققان داخلی با خارجی، بکارگیری شیوه­ها و روشهای مناسب آموزش و ترویج به همراه مدیریت کارآمد و هوشمند بخش تحقیقاتی کاربردی و اجرایی. تامین غذای سالم و ارزان قیمت برای مردم کشور، وظیفه حکمرانی خوب است و تا حکمرانی خوب حاکم نشود نمی­توان انتظار کاهش گرسنگی و سو تغذیه را داشت.»/ شیوا صفری