گروه بین الملل: ترکیه با توجه به موقعیت ویژه خود در حد فاصله قفقاز، ایران،خاورمیانه عربی و اروپا، به ویژه در طول سال‌های پس از ۲۰۰۳ میلادی و شکل‌گیری دومین کشور شیعی منطقه در عراق برای خود نقش موثری را بر متغیرهای سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، اکولوژیک منطقه قائل است. در واقع بحران‌های منطقه‌ای ناشی از سیاست‌های بحران‌زای توسعه منابع آب در ترکیه در طول سال های اخیر چنان عرصه را بر ایرانیان تنگ کرد که منجر به نامه نگاری حدود ۲۰۰۰ شخصیت حقیقی و حقوقی اعم از استادان دانشگاه ها و  متخصصان و دغدغه مندان و تشکل های غیردولتی محیط زیستی ایران به سازمان ملل شد که در این نامه،  سدسازی‌های گسترده ترکیه و بستن آب دجله و فرات تحت عنوان طرح گاپ ، یکی از مهم ترین عامل های خشکسالی، ریزگردها و بحران‌های سیاسی و اجتماعی اعلام شد.

بر پایه آمارهای رسمی، در کشور ترکیه ۵۰۳ سد وجود دارد که از این تعداد، ۲۰۳ سد جزو سدهای بزرگ به حساب می آیند. دولت ترکیه با بهانه تأمین‌ نیاز خود‌ به‌ آب شیرین اقدام به طراحی پروژه عظیم آبی گاپ‌ کرده. بر پایه برنامه‌های اعلام شده در پایان پروژه، تنها اجازه عبور بیشینه ۵۰۰ متر مکعب‌ آب‌ را‌ در ثانیه به سوی سوریه و عراق را خواهد‌ داد‌ و در همین حال، سد و نیروگاه برقابی آتاترک، به عنوان بزرگترین سد ترکیه در استان آدیامان ، با هدف ظاهری آبیاری و تولید برق بر روی رود فرات در چارچوب پروژه توسعه آناتولی شرقی (منطقه کردستان ترکیه احداث شده است.

ترکیه در حالی تحت عنوان طرح گاپ قرار است ۲۲ سد روی دجله و فرات در ۹ منطقه عمدتا کردنشین بسازد و حتی برخی منابع از طرح هایی برای ساخت ۹۰ سد دیگر و ۶۰ نیروگاه برقی  نیز خبر می‌دهند، که  با احداث سد و بستن آب سرشاخه های دجله و فرات، ایران و عراق و سوریه، به شدت درگیر معضلات محیط زیستی و اقتصادی، اجتماعی فزاینده ناشی از این توسعه ناپایدار و خود خواهانه شده اند. نکته قابل تامل این که ترکیه در حوزه کردستان ترکیه یا آناتولی جنوبی با احداث سدهای بزرگ، نزدیک به ۵۰ میلیارد متر مکعب آب را تصاحب می کند که این یعنی رقمی بالاتر از حدود ۴۶ میلیارد متر مکعب ۶۵۰ سدی که  در ایران ساخته شده است!!! همچنین  افتتاح سد ایلیسو که از سال ۲۰۰۶ شروع شده و قرار بود تا ۲۰۱۶ تکمیل شود، با توجه به اعتراض های بین المللی طرفداران حفاظت محیط زیست به تعویق افتاد، که با این حال مقام های ترکیه با اطمینان خاطر اعلام کرده اند این پروژه با سه سال تاخیر، در هر شرایطی تا سال ۲۰۱۹ میلادی به بهره برداری خواهد رسید!!

 

هیدروپلتیک ترکیه و معضلات محیط زیستی ایران و خاورمیانه

۱- بی آب کردن  و متروکه شدن چندین میلیون هکتار از زمین های کشاورزی: از مهم ترین پیامد های محیط زیستی هیدروپلتیک یا سیاست گذاری آب دولت ترکیه، بی آب کردن اراضی کشاورزی جلگه های مجاور فرات درسوریه و عراق است. همچنین تحت تاثیر پروژه های بزرگ منابع آب ترکیه میلیون ها هکتار از اراضی کشاورزی و مسکونی جلگه میان رودان در سوریه و عراق تخریب و متروک و خالی از سکنه خواهند شد.

۲- توسعه بیابان زایی در کشور های منطقه: با توجه به توسعه بیابان زایی و پیامدهای مخرب ناشی از آن، سوء مدیریت منابع آب در ترکیه با کنوانسیون جهانی مقابله با بیابان‌زایی UNCCD مغایر است.

۳- تضییع حقوق جوامع بومی: با پروژه های هیدرو پلتیک ترکیه، زمین های کشاورزی و روستاهای زیادی در کردستان ترکیه به زیر آب های پشت سدها خواهند رفت و پیامدهای ویرانگر سدسازی در ترکیه فجایع انسانی ناشی از جنگ های تحمیلی در سوریه و عراق را نیز تشدید کرده و مستقیم حقوق بشر را تهدید می‌کند. تاثیرات مستقیم پروژه های مدیریت آب در ترکیه بر روی جوامع بومی خوزستان ایران هم به صورت بحران آب و توسعه ریزگردها روند رو به افزایشی یافته است، که بر این پایه، سیاست های افسار گسیخته مدیریت ضد محیط زیستی منابع آب توسط ترکیه، کاملا با بیانیه رعایت حقوق جوامع بومی UNDRIP  به عنوان یک سند مهم بین المللی نیز مغایرت دارد.

۴- بی توجهی به حقابه جوامع بومی و محلی: حقابه جوامع بومی مولد در حوزه های آبخیز یک اصل پذیرفته شده جوامع محلی در همه دنیا است که با سو سیاستگذاری آب در ترکیه برای مردم همجوار دجله و فرات  کاملا تضییع شده است.

۵- تغییرات گونه های بومی فون و فلور منطقه: از پیامد های دیگر هیدرو پلتیک ترکیه تغییر شرایط طبیعی  اکوسیستم طبیعی مناطق پشت سد و مناطق تحت تاثیر پس از تاج سد است که به شدت در معرض تخریب و خطر انقراض قرار گرفته اند که بر این اساس سیاست گذاری آب در ترکیه با کنوانسیون بین المللی حفاظت از تنوع زیستی ( CBD ) هم مغایرت کامل دارد.

۶- تاثیر مستقیم هیدروپلتیک ترکیه در توسعه ریزگردها: توسعه سیاستگذاری منابع آب ترکیه، با تصاحب سرشاخه های آب های دجله و فرات و خشک کردن جلگه میان رودان، برای میلیون ها ایرانی و دیگر  ساکنان منطقه  افزون بر  بی آبی و متروکه شدن زمین‌های کشاورزی، بحران فزاینده ریزگردها را هم به ارمغان آورده است که معمولا در دو نوبت ماه های سرد سال و اغلب بهمن و اسفند ماه و نیز در ایام گرم سال در مرداد، شهریور و مهر ماه، استان ها و شهرهای جنوبی ایران را تحت تاثیر مستقیم قرار می دهد.

فرجام سخن آن که؛

شکی نیست که دول تترکیه از هیدروپلتیک هم برای قدرت نمایی داخلی و کنترل کردهای مبارز کردستان ترکیه استفاده می‌کند و هم برای اعمال فشار و امتیازگیری از همسایگان بهره می برد که تحلیل گران از آن به عنوان «نوعثمانی گری» دولت اردوغان یاد می کنند. در این میان ایران به‌عنوان قدرت منطقه‌ای و پیشرو تاریخی کشور های خاورمیانه، باید با بهره گیری از واقعیت های مخرب توسعه خود خواهانه منابع آب ترکیه و تاثیر گذاری آن بر اکوسیستم منطقه و حیات محیط زیستی، با این نقش ترکیه برخورد فعالانه ای و نه منفعلانه ای را در پیش گیرد. در این بین انجام مطالعات تخصصی همه جانبه و فرابخشی در حوزه هیدروپلتیک و ژئوپلتیک محیط زیستی کشور های منطقه و به ویژه ترکیه، راهی است که می تواند ما را در دستیابی به یک برنامه راهبردی برای مقابله با معضلات ناشی از توسعه یکجانبه نگر این کشور همسایه یاری نماید. در این میان ایران با تـوجه بـه این که هم بالقوه و هم بالفعل درگیر هیدروپلتیک کشورهای همسایه  قرار دارد، لازم است که در سـطح مـنطقه‌ ای و جهانی با دیپلماسی فعال  و بهره مندی از حقوق بین الملل ژئوپلتیک و محیط زیستی،  الگویی پایدار را برای حفاظت از منافع ملی و منابع طبیعی و انسانی منطقه ای و بین المللی ایران در حوزه هیدروپلتیک طراحی کند./ دکتر مهرداد میر سنجری